Riccardo MUNER Sr    

       Una bella e grande rosa          

 ISBN   99927 - 837 - 4 - 5      

a cura di   Paolo Muner

Editrice Logoreci - 2003

Foto dalla presentazione del libro a Tirana, Albania

Con Luan Babameto ex ministro delle comunicazioni, publicista, autore di diverse studi schentifici, memorie  ed esse. 

Con Abaz Hoxha ex direttore del archivio del Cinema, autore di studi schentifici, di Enciclopedia dell'cinema e di molti altri lavori del carattere enciclopedico.

Una bella e grande rosa

Piccolo diario di guerra di un italiano d'Austria

( Dal fronte del Carpazi: 1916-18)

Durante gli ultimi anni di vita di mio padre, frugando fra le sue carte in cerca di qualche documento necessario per varie esigenze, mi sono più volte imbattuto in un minuscolo quadernetto, fittamente compilato con una grafia precisa ed arrotondata, che però non riconoscevo per sua, spigolosa ed allungata.

 Istintivamente, la riservatezza prevaleva sulla curiosità, e riponevo il quadernetto senza leggerlo.

 Quando, nel 1984, il ciclo della vita si è concluso, mi sono sentito finalmente autorizzato a consultare quello che si è rivelato essere un diario di guerra, la Prima Guerra – ovviamente – che mio padre, cittadino austriaco classe 1898, fu chiamato a combattere sotto quelle insegne. Quali che fossero i suoi sentimenti nazionali, non avendo avuto la stoffa dell’eroe, non figurò tra i pochi eletti che passarono la frontiera – rischiando l’impiccagione – per arruolarsi volontari in Italia, ma fu invece tra i tanti che – pur di nazionalità italiana – obbedirono alla chiamata e fecero alla meglio il proprio dovere di cittadini, salvo poi, circa mezzo secolo dopo – dovendosi fronteggiare con i coetanei “Cavalieri di Vittorio Veneto” – ironicamente  vantarsi  almeno di “aver fatto perdere la guerra all’Austria”. In realtà i soldati austro-ungarici di nazionalità italiana venivano inviati sul fronte russo, a scanso di ogni tentazione e crisi di coscienza, che avrebbero potuto prenderli qualora sul  fronte italiano.

 Nella vita adulta, fu commerciante in  Trieste, e tenne, finchè visse, un negozio di abbigliamento e manifatture in Via Roma, angolo Via Rossini. Generazioni di persone lo avranno senz’altro visto, la sera, abbassare personalmente le saracinesche con la “stanga”, anche oltre gli ottant’anni, avendo preferito mettere in libertà le commesse all’orario di chiusura.

 Era un uomo estremamente semplice e modesto; dopo la famiglia ed il lavoro, il suo grande amore era la montagna; aveva frequentato, seppure a livelli diversi, sia Julius Kugy (a) che Emilio Comici (b).

 Ma  era  anche  molto  appassionato  di  musica e di storia, e,  pur  essendosi  limitato  –  si  fa  per  dire  –  alla  scuola  allora dell’obbligo (c), aveva, come molti dei nostri vecchi “di confine”, studiato almeno tre lingue estere, ivi comprese, per la lingua inglese, frequentazioni  con  i  fratelli Joyce. (d) A ciò si aggiunga qualche conoscenza delle lingue slave, apprese “ad orecchio”, oltre che in guerra, per motivi turistici e di lavoro. E scusate se è poco per un uomo che ho definito semplice.

(c) ciclo di otto anni.

^^^^^^

Il diario che andiamo a scorrere, compilato tra i 18 ed i vent’anni, prefigura la personalità che andrà a svilupparsi in seguito.

In  sede  di  trascrizione, ho  ricopiato  fedelmente  quasi tutti  quelli  che,  ad  un lettore odierno, potrebbero sembrare errori ortografici o grammaticali; e ciò per conservare quel  linguaggio particolare adoperato da alcuni “Italiani  d’Austria”, che, soprattutto  sotto   le   armi,   dovevano    sapersi     esprimere contemporaneamente sia in italiano che in tedesco (e). Ecco perciò, ad esempio “zigarette” (come disse poi finchè campò) ed “alti monti”, in luogo di “monti alti”, ed , infine “una bella e grande  rosa”, frase  che  nessun  italiano, quanto  meno di oggi, si sognerebbe di pronunciare, e che poi, per il contesto fuggevole quanto affascinante in cui è stata scritta, mi sono permesso di far assurgere al ruolo di “titolo” di questo diario. Ma gli esempi potrebbero continuare e li lascio al sorriso dei lettori più giovani.

 Per contro, mi sembra ne emerga una capacità di espressione corretta ed aggraziata che oggi non si potrebbe assolutamente riscontrare in un giovane che abbia assolto le nostre scuole dell’obbligo.

 Per questi forse banali motivi, oltre che per evidenti ragioni affettive, ho sentito il bisogno di consegnare alle stampe questo “diario”, che non contiene narrazioni di gesta epiche, ma che può comunque, come spero, lasciarci - ed aiutarci a capire -  più di qualcosa.

Paolo MUNER

^^^^^^

(e) il    soldato    austriaco   di    nazionalità   diversa  dalla tedesca aveva l’obbligo di  presentarsi - agli ufficiali - in lingua tedesca, e  solo successivamente aveva diritto di parlare nella sua lingua, che normalmente   veniva  compresa  dagli ufficiali del reggimento.

^^^^^^

P.S. Trovandomi a dover trascorrere gli ultimi due anni della mia vita militare a Tirana, ho qui trovato il tempo, la serenità e – perché no – una tipografia molto professionale ed accessibile, per dare alle stampe questo diario, dopo averlo corredato di qualche elementare nota di carattere storico, geografico e toponomastico, queste ultime non facili dovendo attraversare un’area dell’est europeo dove le denominazioni ufficiali dei luoghi sono cambiate tre o quattro volte nel corso di ottant’anni.(f) 

E così questo “diario”, già a me molto caro per evidenti motivi, mi potrà ricordare anche altri luoghi - e persone - che certamente resteranno  nel mio cuore per sempre.

P.M.

^^^^^

Paolo Muner ringrazia per la preziosa collaborazione: Nereo Castelli, Ervino Curtis, Suela Nurishmi e Ciprian Porutiu.

Testo in albanese

Gjatë viteve të fundit të jetës së babait tim, duke shfletuar letrat e tij në kërkim të një dokumenti të nevojshëm për motive të ndryshme shumë herë jam ndeshur me një fletore të shkruar dendësisht nga një shkrim i saktë dhe i rrumbullakosur, por që nuk e njihja si të tijin, me cepa dhe i zgjatur.Instiktivisht, maturia mbizotëronte mbi kuriozitetin, dhe e vendosja fletoren e vogël në vend pa e lexuar.

Vetëm në vitin 1984, kur ai u nda nga jeta, vetëm atëherë u ndjeva i autorizuar të shikoja atë që mund të quhej një ditar i luftës, i Luftës së Parë – sigurisht – që babai im, qytetar austriak, i datëlindjes 1898, u thërrit ushtar për të luftuar për këtë vend. Pavarësisht se cilat ishin ndjenjat e tij kombëtare, duke mos pasur brumin e një heroi, nuk figuroi ndër të paktët që kapërcyen kufirin – duke rrezikuar dënimin me varje – për të hyrë vullnetarisht në ushtri në Itali, por qe nga ata që edhe pse me kombësi italiane iu bindën thirrjes dhe bënë më së miri detyrën e tyre si qytetar, por më vonë, pas rreth gjysëm shekulli – do t’u duhej të përballeshin me bashkëmoshatarët “Cavalieri di Vittorio Veneto” – në mënyrë iroke duke u mburrur para tyre se bënë që ”Austria të humbte luftën”. Në të vërtetë ushtarët austro – hungarezë të kombësisë italiane dërgoheshin në frontin rus, duke mënjanuar çdo tundim apo krizë ndërgjegjeje, që mund t’i kishte çuar në atë kohë në frontin italian.

Pas luftës, ishte tregtar në Trieste, dhe mbajti deri sa jetoi, një dyqan veshjesh dhe prodhim të tyre në “Via Roma”, në një qoshe të Via Rossini. Gjenerata njerëzish do ta kenë parë me siguri, në mbrëmje, duke mbyllur qepenat me shul, edhe pse mbi tetëdhjetë vjeç, duke preferuar t’i jepte leje shitëseve në orarin e mbylljes.

Ishte një njeri jashtëzakonisht i thjeshtë dhe modest; pas familjes dhe punës, pasioni i tij i madh ishte mali; kishte frekuentuar, megjithëse në nivele të ndryshme si Julius Kugy (a) ashtu edhe Emilio Comici (b).

Por ishte shumë i apasionuar edhe pas muzikës dhe historisë, dhe, megjithëse kishte kryer vetëm le të themi shkollën e detyrueshme të asaj kohe(c), kishte studiuar si shumë nga njerëzit tanë “ të kufirit”, të paktën tre gjuhë të huaja, ndër to në atë kohë, për gjuhën angleze, frekuentonte vëllezërit Joyce (d). Duke i shtuar kësaj edhe disa njohuri të gjuhëve sllave, të mësuara “ me veshë”, jo për arsye të luftës, por edhe për motive turistike apo pune. Dhe më falni nëse është pak për një njeri që e përkufizova si të thjeshtë.

^^^^^^^

Ditari që do të shfletojmë, i shkruar nga mosha 18 deri 20 vjeç, paraqet personalitetin që do të zhvillohet në vazhdim.

Gjatë kopjimit të ditarit, e kam shkruar ashtu siç ishte saqë, ato që një lexuesi të ditës mund t’i duken gabime ortografike apo gramatikore; dhe për të ruajtur atë gjuhë të veçantë të përdorur nga disa “ Italianë të Austrisë”, që, nën kërcimin e armëve, i duhej të shprehehin si në italisht ashtu edhe në gjermanisht (e).ja për shembull ”Zigarette“ (Cigareta) (siç thoshte deri në fund të jetës së tij) dhe “ të lartat male” në vend të “maleve të larta”, dhe në fund, “një trëndafil i bukur dhe i madh” frazë kjo që asnjë italian, aq më pak sot, nuk do të mund ta shqiptonte, dhe për kuptimin sa të shpejtë aq edhe tërheqës në të cilën është shkruar, guxova ta vendos si “titull” të këtij ditari. Por shembujt mund të jenë të shumtë dhe po ia lë buzëqeshjes së lexuesve më të rinj.

Nga ana tjetër, më duket se lind nevoja e një aftësie të të shprehurit korrekt dhe të këndshëm që sot nuk mund ta ndeshësh tek një i ri që ka kryer shkollat tona të detyrueshme.

Për këto motive ndoshta dhe banale, përveçse arsyeve afektive, ndjeva nevojën ta botoj këtë “ditar”, që nuk përmban tregime të bëmave epike, por që mund ashtu siç edhe shpresoj, të na lejojë të kuptojmë diçka më shumë.

Paolo MUNER

^^^^^^^

(e)    Ushtari austriak me kombësi të ndryshme nga ajo gjermane kishte për detyrë të paraqitej para oficerëve – në gjuhë gjermane, dhe vetëm më pas kishte të drejtën të fliste në gjuhën e tij, që normalisht kuptohej nga oficerët e regjimentit.

Shënim: Duke m’u dashur që dy vitet e fundit të jetës time ushtarake t’i kaloj në Tiranë, kam gjetur kohën, qetësinë dhe pse jo edhe tipografinë shumë profesionale dhe të pranueshme, për të botuar këtë ditar, pasi t’i kem bashkangjitur disa shënime elementare të karakterit historik, gjeografik dhe toponomastik, këto të fundit jo të lehta, meqënëse është përshkuar një zonë e Evropës Lindore ku emrat zyrtarë të vendeve kanë ndryshuar tre-katër herë gjatë harkut kohor të tetëdhjetëvjetëve. (f)

Dhe kështu ky “ditar”, kaq i dashur për mua për arsye të dukshme, mund të më kujtojë vende të tjera – dhe persona – që sigurisht do të mbeten përgjithmonë në zemrën time.

P.M.

^^^^^^^

(f)     disa vende kanë pasur, nga periudha e marrë deri më vonë, një emër gjerman, hungarez, rumun, rus dhe ukrahinas.

Paolo Muner falenderon për bashkëpunimin e vyer: Nereo Castelli, Ervino Curtis, Suela Nurishmi dhe Ciprian Poruti

BIBLIOGRAFIA

AA.VV., Carpathian disaster - death of an army, Pan Books Ltd, London – 1973;

 ANDREES - Neuer allgemeiner und Osterreichisch - Ungarischer

Handatlas, Moritz Perles Verlag, Wien - 1913;

 GAROLLO G., Dizionario Geografico Universale, Ulrico Hoepli, Milano -  1898;

 I.R. Ministero delle Ferrovie, Paesaggi Austriaci, Vienna -  1906;

 LUCAS J.S., Austro-Hungarian Infantry 1914-1918, Almark Publishing Co.Ltd., London - 1973;

 PASCU Stefan coord., Atlas Istoric, Editura Didactica si Pedagogica, Bucuresti - 1971;

 RUTTERI Silvio, Trieste, spunti dal suo passato, Eugenio Borsatti Ed., Trieste - 1950;

 SCHMID Hugo, Taktisches Handbuch, Selbstverlag Hugo Schmid, Wien - 1913.