Ka mbi dy shekuj e gjysëm që në mendimin filozofik botëror është çfaqur teoria e pabarazisë sociale, e cila sipas autorit të saj, - Zhan Zhak Ruso (1712-1778) - , mbështetet në lindjen e pronës private. Të paktën kështu pretendon Fjalori i Filozofisë (bot. 1982, f. 388-389), dhe është po ky fjalor që pretendon se pikëpamjet e Rusoit janë vlerësuar nga klasikët e marksizmit, por që një fjalor tjetër e zgjeron botën e këtij filozofi deri në pasqyrimin e ideve të tij në Deklaratën e Pavarësisë të SHBA si dhe në frymëzimin e Revolucionit Francez të 1793-shit (Napoleon Roshi, Kleanthi Zoto, Terminologji Shqiptare dhe Botërore, bot. 1994, f. 309). Në një farë mënyre, sipas këtij materiali, unë kam arritur në përfundimin se politika ka tentuar të marrë botën e Rusoit duke e vënë atë në themel të veprimtarisë së vet pamvarësisht nga lloji i saj, pamvarësisht nga saktësia e botës së filozofit. A nuk do të thotë kjo se politika ka vetëm një fytyrë pamvarësisht se si e paraqet veten përpara njerëzimit? Cila është përmbajtja teorike e kësaj vepre të Rusoit dhe çfarë distance ka me teorinë e Karl Marksit kur dimë se barazia është një nocion inekzistent, pasi nuk ka në natyrë dy struktura materiale të tilla? Atëhere përse duhet të ketë barazi shoqërore dhe si arrihet ajo?
Nga pikëpamja filozofike ne mund të pranojmë barazinë materiale vetëm në dy momente dhe kjo për efekt të paaftësisë së njeriut për të realizuar proçesin e njohjes në këto dy aspekte: në pikën e lindjes dhe në atë të vdekjes. Në momentin e lindjes gjërat kalojnë nga barazia në pabarazi dhe, në momentin e vdekjes, nga pabarazia në barazi (gjithmonë sipas mënyrës empirike të njohjes). Të paktën ky duhet konsideruar si proçes natyror i bing-bengut (pra e kemi pranuar), dmth i lindjes së lëndës, dhe çlirimit të të gjithë energjisë që mbart kjo lëndë mbas zgjerimit maksimal të galaktikave ku humbet kuptimi fizik i saj, dmth përgjatë "vdekjes" së lëndës. Po me botën e njeriut si mund të jetë problemi dhe a ka të drejtë Rusoi kur ngriti hipotezën e pabarazisë sociale për efekt të pronës private? Bota e njeriut (si forma më e lartë e organizimit të lëndës) a i nënshtrohet ligjësisë së dinamikës së lëndës duke e përsëritur atë në fundin e saj? Në fund të fundit a mund të kemi barazi sociale në Globin Tonë ndonjëherë dhe çfarë përmase duhet të ketë ajo? Problemi duhet parë në funksion të kohëve paralele që disponojnë qelizat pjesmarrëse të shoqërisë njerëzore dhe si arrijnë ato në finishin e tyre, në qoftë se ekziston barazia sociale.
Që të mund t'i përgjigjemi ndryshe këtyre pyetjeve e shoh të arësyeshme të marr për bazë librin e Zhan Zhak Rusoit: Origjina e pabarazisë mes njerëzve (botimet Almera, 2008, me përkthim të Qemal Velisë) si dhe disa vepra të Marksit për të parë se në çfarë pike të Rusoit është mbështetur autori i filozofisë së proletarëve kur konkludoi se lufta e klasave çon medoemos në diktaturën e proletariatit dhe organizimi shoqëror i kalimit të shoqërisë nga shteti në jo shtet karakterizohet nga gjysëm shteti proletar ku diktatura në emër të tij është konsideruar, nga ana e Marksit, si themeli i veprimtarisë së ardhëshme të shoqërisë njerëzore. Une pretendoj se problemi që në themel të filozofisë është i konstatuar në mënyrë ireale prej nga kanë rrjedhur përfundime po të tilla. Ky pretendim ka lindur ngaqë baza e pabarazisë sociale është konsideruar prona private në mënyrë absolute duke u anashkaluar gjëndja e diferencuar e racave për efekte të tjera natyrore ku dhe fillon e mbaron gabimi i Rusoit. Pastaj asnjëherë nuk është treguar baza parimore e pabarazisë së materies ku dhe shoqëria njerëzore nuk duhet të bëjë përjashtim. Në këtë pikë filozofia ka heshtur për efekt të paaftësisë individuale. E keqja qëndron në pranimin e unitetit të materies pa asnjë lloj argumentimi teorik dhe lidhja natyrore e strukturave cilësore të saj pa marrë parasysh pasojën e këtij pranimi.
Unë jam i detyruar të ndërtoj një strukturë filozofike të pabarazisë natyrale duke ngritur hipotezën se barazia është një fantazi e botës së njeriut, pasi në natyrë ajo nuk ekziston. Gjërat mund të jenë të përafërta, por kësaj njeriu nuk i ka dhënë rëndësi duke marrë për bazë të kundërtat dhe duke nënkuptuar pozicionet e ndërmjetme. Meqënëse njeriu nuk është i aftë të marrë me mënd se çfarë ka ndodhur përgjatë proçesit të lindjes së ishullit tonë lëndor (nënkuptohet materia) dhe, afër mëndsh, nuk ka për ta marrë vesh kurrë se çfarë do të ndodhë me vdekjen e këtij ishulli (lënda), sepse ai zhduket shumë-shumë më përpara, jam i detyruar të përcaktoj dy përmasat fillestare të "lindjes" së pabarazisë materiale, gjë që nuk është e vështirë t'i mvishen botës së njeriut. Unë i konsideroj këto përmasa si absolute edhe pse dinamika e tyre, në vazhdën e kohës, është thellësisht relative, por që e vë në dukje këtë pabarazi mirëfilli.
Akti i parë i pabarazisë është koha e lindjes së fenomenit, të dukurisë, të strukturave, etj. ku kjo kohë nuk është kurrë e barabarta dhe rrjedhimisht nuk ka se si produktet e saje të jenë të barabartë, përfshirë edhe binjakët biologjikë të qënieve njerëzore, si shkalla më e lartë e organizimit të materies, dhe kuantet e energjisë, si shkalla më e ulët e këtij organizimi dhe shprehje e ekzistencës së materies lëndore.
Akti i dytë i pabarazisë është bota e relacioneve midis sasiorëve dhe cilësorëve. Në momentin që dy struktura (të përafërta deri në atë masë sa duken si të barabarta) futen në relacion midis tyre, ato i largohen njëra-tjetrës deri në atë masë sa duhen konsideruar si dy cilësorë. Atëhere ku e ka bazën teorike bota e barazisë materiale, duke përfshirë edhe botën e njeriut? Është pika ku fillon dhe mbaron teoria mbi barazinë sociale, ku fillon dhe mbaron devijimi i asaj që kërkon raca njerëzore në Tokë. Çfarë përfaqëson veprimtaria e njeriut në Tokë dhe si përputhet pabarazia natyrore me pabarazinë njerëzore (nocion i shpikur nga njeriu)?
Sipas Rusoit:
"Në llojin njerëzor unë përshquaj dy pabarazi: -njërën, të cilën e quaj natyrore ose fizike, pasi është përcaktuar nga natyra dhe qëndron në ndryshueshmërinë e moshës, shëndetit, fuqive të trupit, dhe të vetive të mëndjes e të shpirtit; -tjetrën, që mund të quhet pabarazia morale ose politike, pasi varet nga një lloj marëveshjeje, dhe është vendosur, ose së paku ka marrë shkasin, prej miratimit të njerëzve. Kjo qëndron në privilegjet e ndryshme, të cilat disa i gëzojnë në kurriz të të tjerëve, si: për të qënë më të pasur, më të nderuar, më të pushtetshëm e deri për t'iu bindur të tjerët" (dmth për të detyruar të tjerët që t'i binden, GH)" (faqe 42).
Përfundimi analitik është thjeshtë hapsinor dhe pa pjesmarrjen e shumë elementëve ligjorë të shoqërisë njerëzore, bile akoma më tej, ai është i gabuar pasi në rastin e parë (pabarazia fizike) ka marrë për bazë individin, kur në të dytin (pabarazia morale) bashkësinë. Në qoftë se e para mund të tolerohej nga shkalla e zhvillimit shoqëror, e dyta është e palejueshme jo vetëm për të, si filozof, por edhe per studiuesit e mëvonshëm të shkencave të tjera. Defekti numër një i studiuesve të atyre kohërave, por edhe të sotmit nuk bëjnë shumë përjashtim, është analiza e njëanshme hapsinore duke përjashtuar atë kohore mbi çbazë kanë lindur gabime të njëpasnjëshme. Defekti numër dy i studiuesve është përciptësia e analizës së lëvizjes nëpër proçeset e ndryshme shoqërore ku për bazë merret gjithmonë shkaktari i brëndshëm i zhvillimit të proçesit duke lënë pas dore shkaktarin e jashtëm, të paktën në pasojën e zhvillimit shoqëror. Atëhere, si mund të jetë i saktë proçesi i pabarazisë sociale tek raca njerëzore dhe a mund të pranohet ai, në fund të fundit, sipas kësaj hapësire analitike? Në qoftë se ne do të përdorim analizën sipas kontinumit kohor-hapsinor gjëja e para qe do të konstatonim do të ishte pabarazia sociale midis të relatuarve për efekt të kohëlindjes të gjithseicilit (psh parahelenët me ilirët, helenët me ilirët, romakët me ilirët, raca e bardhë me racën e kuqe, raca e bardhë me racën e zezë). Në këtë mes llojet e pabarazisë të Rusoit nuk do të kishin asnjë vlerë po t'ja nënshtorim kategorisë domosdoshmëri-liri. Është pika ku teoria e Marksit fiton vlera, por që nuk vazhdon në konkluzionet e tij. Ndjekja e ideve të Marksit në përpunimet e mëvonshme politike të çon në Rusinë e Leninit. Prej këtej kam arritur në përfundimin që shkolla bolshevike ka sajuar një katrahure në emër të tij dhe kërkush nuk ka pasur kurajon civile ta kundërshtojë këtë. Që këtu fshihet një poshtërsi filozofike nuk e vë në dyshim, por përse është tentuar të përbashkohet Marksi me Rusoin në planin filozofik pa e analizuar Rusoin në esencën e tij? Ja pra që problemi i filozofisë marksiste nuk është ashtu siç është pretenduar prej 45 vjetësh në Shqipëri dhe 70 vjetësh në Bashkimin Sovietik. Kjo është një temë krejt tjetër, por që duhet të shërbejë për të parë këndvështrimin e problemit nga ana e Marksit dhe saktësinë e përfundimeve të tij.
Në qoftë se problemin do ta shohim sipas kontinumit kohor-hapsinor dhe kategorisë domosdoshmëri-liri, atëhere morali njerëzor nuk ka vënd dhe pabarazia sociale duhet konsideruar ligj i natyrës për shumë e shumë arësye ku hapësira e Rusoi për këtë problem është më e parëndësishmja në planin e veprimit kontradiktor. Une pretendoj se teoria e Marksit në këtë pikë ka viktimizimin e vet më kryesor pasi 2.500 vjet beteja klasore (këto nuk janë të shtrira në të gjithë globin) nuk janë asgjë përpara 50.000 vjetëve të shkakut themelor të tyre (ndarja e punës, - e shtrirë në të gjithë globin) dhe 1.000.000 vjeteve e më tepër të shpërngejve të racës njerëzore në Tokë (lindja e tij). Raportet kohore janë marrë me hamëndje, por esenca e tyre është e tillë qe për disa popuj këto shifra janë shumë më të mëdha dhe shumë më të vogla (psh. për shqiptarët këto shifra do të ishin 45 vjet beteja formale klasore, 3.000 vjet ndarje pune formale, 10.000.000 ekzistencë vjetore (raportet kohore te proçeseve nuk na japin ndonjë përfitim dhe vetëm këtu qëndron vlera e teorisë së relativitetit) që përbën mundësinë më të volitëshme të argumentimit të paradoksit të dy binjakëve, gjë të cilën teoria e Ajnshtajnit e kishte të pamundur në praktikë. Është pika ku kërkohet ndryshimi i metodikës së studimeve historike të racës njerëzore në fushën e shkencës.
Prej të gjitha këtyre unë nxjerr përfundimin se fjala nuk është për pabarazinë sociale, dmth edhe Rusoi ka tentuar, me dashje apo pa dashje nuk ka rëndësi, te fshehë diçka me këtë term, por për masën e shpërblimit të punës. Une pretendoj se me këtë kostatim thellohet hendeku midis punes mendore dhe punes fizike ku shperblimi është komanduar nga e para deri ne percaktimin e jetes se njeriut. A nuk është ky problemi i racës së njeriut dhe a nuk lidhet kjo me relacionet e njeriut me natyrën dhe të njeriut me njeriun? A nuk është ky problem i një faze të caktuar të zhvillimit të shoqërisë njerëzore përtej së cilës e panjohura e nënshtron njeriun? A nuk është këtu themeli i të ashtëquajturës pabarazi sociale në botën e njeriut? Është pika ku interesi i individit kontraktohet me interesin e bashkësisë dhe që në këtë moment pabarazia sociale e humbet kuptimin sipas Rusoit, duke u zgjeruar përtej asaj që fantazojnë filozofët dhe përfitojnë politikanët. Sot nuk duhet bërë fjalë për pabarazinë e llojit të Rusoit, por për pabarazinë që imponon natyra në të dy shkallët e zhvillimit të racës njerëzore në Tokë: nga koha e lindjes së racave, popujve e kombeve dhe nga bota e relacioneve midis tyre. Duhet luftuar për të vendosur ekuilibrin shoqëror midis tyre duke qënë të detyruar të kopjojmë fillimisht natyrën përgjatë dinamikës së strukturave paranjerëzore. Është momenti të kuptohet se kemi të bëjmë me ndryshimin e natyrës njerëzore nga vetë njeriu dhe me këtë të marrë fund produkti negativ i botës njerëzore të përmbledhur në teorinë rusoniane mbi pabarazinë shoqërore midis njerëzve.
Mënyra se si analizohet lindja e kësaj lloj pabarazie duhet të shërbejë si argument për të vërtetuar ekzistencën e formalizmit filozofik në tendencën zgjidhëse të problemeve shoqërore në racën njerëzore. Asnjëhere nuk është tentuar për të shpjeguar diferencimet në zhvillimin shoqëror të racave të ndryshme, të pa relatuara midis tyre deri në mesin e shekullit të 15 e këtej. Dhe kjo për mendimin tim duhet të ketë qënë një ndër shkaqet e lindjes së teorisë rusoniane, pamvarësisht nga tendenca zgjidhëse. Unë pretendoj se e gjithë rruga analitike e problemit është e shtruar gabim jo vetëm në përmbajtjen e saj, por, kryesisht, në hapësirat që përmblidhen në pabarazinë shoqërore të njerëzve për efekt të faktorit kohë. Sipas tij:
"Duke zbuluar dhe duke ndjekur kështu rrugët e harruara dhe të humbura, që nga gjëndja natyrore janë dashur t'i prijnë njeriut për në gjëndjen shoqërore; duke rivendosur, bashkë me gjëndjet e ndërmjetme që kam vijuar t'i vë në dukje, ato çka nguti i kohës më ka detyruar t'i anashkaloj apo që imagjinata nuk m'i ka sjellë ndërmënd, -çdo lexues i vëmëndshëm nuk mund të mos mbesë i befasuar nga hapësira e pamatë që i ndan këto dy gjëndje. Dhe në këtë vargan të pandërprerë e të ngadaltë ngjarjesh, ai do të arrijë të shohë rrugëzgjidhjen për një pafundësi problemesh të moralit e të politikës, për të cilët filozofët nuk arrijnë të japin zgjidhje. Do të kuptojë se, duke mos qënë gjinia njerëzore e një epoke e njëllojtë me gjininë njerëzore të një epoke tjetër, arësyeja për të cilën Diogjeni nuk gjente asnjë njeri është sepse ai kërkonte mes bashkëkohësve të vet njeriun e një kohë që nuk ekzistonte më. Katoni, do të shprehet ai, u shua bashkë me Romën dhe me lirinë, pasi nuk ishte në shekullin e ri: dhe, më i madhërishmi ndër burrat nuk bëri gjë tjetër veçse mrekulloi botën, të cilën përkundër do ta kishte udhëhequr pesëqind vjet më parë. Me një fjalë, ai do të shpjegojë se si shpirti dhe pasionet njerëzore, duke u tjetërsuar pa u vënë re, ndërrojnë si të thuash natyrë: se si nevojat tona dhe kënaqësitë tona ndryshojnë, në rrjedhat e kohës, objektin; se si, duke u përfikur njeriu i zanafillës hap pas hapi, shoqëria nuk ofron më për sytë e të dijshmit veçse një turmë njerëzish jo të natyrshëm dhe pasionesh të gënjeshtërta, që janë vepër e gjithë këtyre marrëdhënieve të reja, dhe nuk kanë asnjë themel të njëmëndtë në natyrë" (faqe 130-131)
Në fakt në këtë pasazh Rusoi është treguar i sinqertë duke na treguar njërën nga rrugët e formimit të kësaj pabarazie në nivelin e filozofisë, gjë e cila mund dhe duhet përgjithësuar për të gjithë popujt pasi hapësira analitike është vetëm në parim dhe vetëm për njërin lloj të shkakësisë së pabarazisë, pamvarësisht se është më i parëndësishmi dhe më i lehti për t'u eleminuar. Për në këtë pikë ka diçka që duhet pranuar a priori në formën e një postulati: a ka ekzistuar barazia sociale në fillimet e njerëzimit dhe përse nëna jonë natyrë u ka imponuar njerëzve pabarazinë më vonë, çfarë fsheh ky ndërrim pozicionesh dhe përse përputhet me parimin e krijimit të pabarazisë tek strukturat më të thjeshta? Përse bota e kafshëve e disponon barazinë formale brënda llojit për të gjithë kohën e ekzistencës së vet? Në parim cili është shkaku i pabarazisë? Tek Rusoi këto pyetje nuk marrin përgjigje dhe për t'i shpëtuar kësaj gjëndje fluide Rusoi orvatet të krijojë pozicionet e domosdoshme drejt rrugëzgjidhjes së problemit, por pa e ditur se ku të çon kjo rrugë.
Ai pranon se ka ekzistuar një situatë kur është bërë kalimi nga një gjëndje thjeshtë natyrore në atë shoqërore; akoma më tej, ai pranon një gjëndje ndërmjetme me një shtritshmëri kohore tepër- tepër të madhe prej nga është kaluar në proçeset e moralit dhe të politikës duke tentuar një rrugëzgjidhje të mundëshme të këtyre problemeve. Kryesorja tek Rusoi, në këtë pasazh, qëndron në pranimin e ndryshimit të njeriut nga njera epokë në tjetrën pa zbuluar ligjësinë dhe fazën e pabarazisë sociale. Është një pikë ku Rusoi ka dhënë një mendim pozitiv, por që nuk është zhvilluan nga pasuesit e mëvonshëm. Një mendim, tjetër, pozitiv, është dhe pranimi i kontradiktës individ - bashkësi mbi çbazë ndërtohet pabarazia e ardhëshme shoqërore.
Të gjitha këto kanë nevojë për një zbërthim të mëtejshëm, gjë e cila duhet të na çojë të zbulimin e elementëve të tjerë qelizorë materialë të shoqërisë që bashkëshoqërojnë pabarazinë sociale të racës njerëzore në Tokë. Pastaj duhet zbuluar se në çfarë stadi, në raport me fundin e shoqërisë njerëzore në Tokë, është barazia shoqërore e njeriut. Mos vallë këtu qëndron qëllimi natyror i barazisë shoqërore të racës njerëzore në Tokë? Çfarë "rengu" na ka punuar natyra kur shpiku pabarazinë shoqërore të njeriut? Ku qëndron domosdoshmeria e barazisë sociale të botës njerëzore dhe çfarë qëllimi ka në vazhdimësinë e jetës në Tokë?
Problemi nuk duhet shtruar kurrsesi vetëm për një racë dhe vetëm për një popull, apo grup popujsh, në brëndësi të kësaj race. Është pika ku duhet përcaktuar më përpara parimin natyror të lindjes së njeriut në Tokë (poligjenezë apo monogjenezë -në këtë pikë duhet luftuar me përfaqësuesit e feve në Tokë) për të kuptuar që natyra nuk i ka krijuar racat dhe popujt brenda nje race të barabartë midis tyre. Une pretendoj se proçesi i pabarazisë midis njerëzve është shumë-shumë më i hershëm se formimi i popujve, bile, akoma më tej, është kjo pabarazi si shkaktarja e formimit të tyre. Atëhere përse duhet luftuar kundër pabarazisë shoqërore? Mos vallë proçeset e organizimit shoqëror kanë marrë fund të Tokë dhe njeriu po mendon për gabimet e kryera nga ai?
Dalja nga bota e kafshëve mund të presupozohet mbi një bazë barazie aq sa mund të jetë një grup ujqish, majmunësh, elefantësh midis tyre. Por kjo është barazi kafshësh dhe mua nuk ma merr mëndja se Rusoi e ka pasur fjalën për këtë lloj barazie. Pamvarësisht nga lloji i hipotezës, lindja e njeriut është akoma një mister i pa argumentuar saktësisht në të gjithë parametrat e tij, kështu që ne na duhet të ecim pak si me hamëndje duke pranuar, në formë postulati, që njeriu është rezultat i transformimit të antropomorfëve në vënde të ndryshme të Globit në kohë të ndryshme në sajë të marrëdhënieve qënie e gjallë - natyrë dhe qënie e gjallë - qënie e gjallë mbi çbazë lindi prodhimi i ushqimit të përditshëm. Është pika ku fillon jeta njerëzore në Tokë me emrin shoqëria njerëzore. Ky proçes nuk ka qënë as momental dhe as në një pikë të Globit, e kundërta do të ishte një gabim i natyrës dhe kjo nuk ka për t'u zbuluar asnjëherë dhe asgjëkundi. Dinamika e sotme e sistemeve diellore dhe galaktikave tregon se pabarazia e zhvillimit është baza e ekzistencës së materies. Atëhere përse kërkohet barazia e botës njerëzore dhe çfarë përfaqëson ajo në realitet?
Të vetëquajturit materialistë në shekullin e XIX kanë pretenduar se prania e dy komunave primitive pranë njëra-tjetrës ka çuar në lindjen e luftës (F.Engels, Anti-Dyring, f. 177), por nuk shpjeguan fazën e zhvillimit të komunës dhe raportin e dhunës me luftën. Sipas kësaj pikëpamjeje nuk shpjegohet dinamika specifike e pronës dhe lidhja e saj me luftën kur pranohej që prona private kishte lindur përpara dhunës (F.Engels, Anti-Dyring, f. 159). Gjërat u analizuan në mënyrë të tillë që të mund të justifikohej dhuna kundra shtetit kapitalist dhe të pranohej një organizim i ri shoqëror pa u justifikuar detyra historike e shtetit kapitalist dhe pa u analizuar bota hapsinore që përmblidhte jetën e tij. Shteti kapitalist në Europën Perëndimore përgjatë shekullit të XIX u konsiderua i tejmbushur me ngjarje revolucionare përmbysëse dhe mbi këtë bazë u kërkua vendosja e barazisë sociale duke aplikuar luftën, si forma e vetme e vendosjes së kësaj barazie (e vlefshme, për këtë temë, ishte reprika midis Dyringut dhe Engelsit për problemin e përdorimit të dhunës në përmbysjen e marrëdhënieve në prodhim, Anti-Dyringu, f. 180) duke harruar se kjo lloj pabarazie kishte lindur përpara luftës dhe detyrimisht nuk mund të zhdukej nga ajo (teoria e abolutizmit analitik, ose ndryshe raporti kohor-hapsinor, na e jep këtë të drejtë konkluzive). Unë pretendoj që ishte thirrja e Rusoit mbi pabarazinë sociale si shkaku i lindjes së teorive për mënyrën e vendosjes së barazisë sociale, pa i shkuar ndërmënd se po kërkohej luftë kundër nënës sonë Natyrë.
Pikësëpari pabarazia sociale që analizon Rusoi është realizuar në brëndësi të shoqërisë njerëzore përgjatë dinamikës së zhvillimit të saj dhe jo ndryshe. Kjo do të thotë se faji është tipikisht i njeriut dhe jo ndryshe. Të gjitha këto kanë ndodhur vetëm për një qëllim: për të rritur mirëqënien dhe jo ndryshe. Atëhere, cili është qëllim i Rusoit që analizon këtë pabarazi dhe a ja vlen, në fund të fundit, të merret për bazë? A e ka kryer detyrën historike kjo pabarazi në kohën e Rusoit dhe themeli i saj a është me të vërtetë prona private? Dyshimi mbi këtë përfundim të Rusoit ka lindur nga që është pranuar se lufta ka lindur përpara shtetit edhe pse ajo nuk ka qënë produkt i politikës, pasi kjo e fundit ka lindur më vonë, dhe prona pivate nuk kishte arritur akoma atë shkallë që të realizohej fitimi mbi punën e tjetrit. Çfarë fshihet në këtë rrëmujë faktesh dhe ngjarjesh historike dhe çfarë lidhje kanë me pabarazinë shoqërore? A e dinte vallë Rusoi se lufta lindëte pikërisht nga pabarazia e zhvillimit të komunave ku pabarazia e individëve të saj akoma nuk ishte realizuar historikisht dhe faji për këtë ishte i nënës Natyrë? A e dinte vallë Rusoi se kur komunat nuk ishin të diferencuara në planin shoqëror, atëhere ato bashkoheshin?
Pamundësia për të mësuar këto e shtyu Rusoin në tentativën për të zbërthyer problemin që në gjenezë ku është munduar të vërë në dukje se dikur ka pasur barazi, por pa na e shpjeguar se ajo barazi ka qënë barazi e trashëguar nga bota e kafshëve me përjashtimet e veta. Mundohet të kapë qeliza shoqërore që në embrion dhe prej këtej të nxjerrë përfundime arbitrare jo vetëm pa domethënie, por me nënkuptime negative. Vini re këtë tentativë:
"kështu që, sa më tepër të kufizuara ishin njohuritë, aq më tepër zgjerohej fjalori"(faqe 68).
Në të vërtetë, në këtë pikë, Rusoi është më tepër konstatues instiktiv se sa realist. Ai nuk e ka ditur se ky problem fsheh disa enigma në zhvillimin e shoqërisë njerëzore ku me kryesori do të ishte suprimimi i realitetit nga mendimi, që realizohej në sajë të botës së relacioneve midis njerëzve, grup njerëzve, fiseve dhe popujve. Ndikimet e ndërsjellta që sillnin këto relacioneve i nënshtroheshin ligjeve të natyrës dhe këtë Rusoi nuk ka pasur se si ta dijë me shkallën e zhvillimit të shoqërisë së atëhershme. Në qoftë se këtë përfundim të Rusoit do ta merrnin si postulat, atehere do të kishim një ndër rrjedhimet kryesore të bazave të absolutizmit analitik që thotë se: popujt me shpejtësi të vogël zhvillimi shoqëror nuk mund t'i imponohen popujve me shpejtësi të madhe të tillë kur e kundërta është prezent me madhësi determinuese. Është kjo arësyeja përse popujt e prapambetur nga ana hapsinore e kanë fjalorin e gjuhës së tyre në raport të zhdrejtë me shkallën e zhvillimit shoqëror. Kjo bie në sy dukshëm në relacionet universale të popullit shqiptar ku gjuha e sotme e tij është realizuar nga bashkësia e të gjitha gjuhëve, që kanë marrë pjesë në relacionet me të, me gjuhën arbëreshe, të paktën (nuk shtyhem në gjuhën ilirishte pasi albanologjia nuk e njeh atë). Puna kolosale e Profesor Eqerem Çabejt në fushën e etimologjisë së gjuhes shqipe perputhet me këtë përfundim sinjifikativ për albanologjinë e sotme, por që nuk ka gjetur jehonë zhvillimi. Është anashkaluar pasoja kryesore e relacioneve midis pjesmarrësve që konsiston në pasurimin e gjuhës së folur, por e gjitha kjo jo në mënyrë simetrike dhe të barasvlefshme. Gjërat janë pak si më ndryshe dhe metodikat ekzistuese nuk janë të afta të përgjithësojnë ngjarjet dhe situatat e ndodhura.
Problemi e ka një pikëpyetje: më përpara ka lindur pabarazia për efekte natyrore (e mbështetur kryesisht në kohën e lindjes së popujve primitivë) apo pabarazia për efekte shoqërore (karakteristikë e popujve të zhvilluar). Tek këta të fundit mbështetet teoria e Rusoit, por pa i shkuar ndërmënd se këto popuj të zhvilluar do ta kapërcenin të parët pabarazinë sociale, për efekt të veprimtarisë njerëzore, duke argumentuar historikisht se proçesi në fjalë ishte detyrë e rendit të kapitalit dhe kjo lloj pabarazie ishte krijuar në favor të zhvillimit ekonomik e cila i kishte dhënë frutet e veta në kundërshtim me idetë e pasuesve të Rusoit. Por zhvillimi i tejskajshëm i këtyre të fundit në fillim të mjijëvjeçarit të III-të tregoi se në plan të parë doli pikërisht pabarazia e zhvillimit shoqëror midis popujve të racave të ndryshme dhe problemi u konfrontua deri në prakun e një lufte kryqtarësh, por që pjesmarrësit u tërhoqën në llogoret e tyre pasi u pa që nëna jonë Natyrë na kishte bërë një shaka të papërfillshme për kohën e Rusoit. Për t'i shpëtuat këtij pozicioni filozofi u mundua të vërë në pah parimet e dallimeve midis njeriut dhe kafshëve, dhe të gjitha këto kundër pabarazisë sociale duke e kapërcyer pabarazinë natyrore midis njerëzve pa i shkuar ndërmënd se pasardhësit do të avanconin mbi këtë platformë duke përgatitur tragjedinë e shekullit të XX-të. Sipas Rusoit:
"I udhëzuar nga përvoja se dëshira për mirëqënien është e vetmja shtysë e veprimeve njerëzore, ai e ndjeu veten në gjëndje të dallojë rastet e rralla në të cilat interesi i përbashkët e detyronte t'i vinte rëndësi bashkëpunimit me të ngjashmit e tij, dhe ato më të rralla mëtej në të cilat pjesmarrja duhej ta bënte mosbesues ndaj tyre" (faqe 92).
Në të vërtetë kërkesa për mirëqënie nuk vjen nga përvoja individuale, apo kolektive, por ajo përbën parimin natyror të dallimeve cilësore midis njeriut dhe qënieve të tjera të gjalla. Problemi është thjeshtë filozofik dhe duhet të përbëjë botëkuptimin mbi fillesën e pabarazisë sociale në racën njerëzore. Dmth pabarazia sociale fillimisht ka karakter natyror, por njeriu këtë e kupton shumë më vonë; pasi është futur në mbretërinë e pabarazisë dhe kërkon të dalë prej saj pa e kuptuar se si është futur në të. Elementët socialë që çojnë në pabarazinë midis njerëzve, nga ana kohore, janë shumë-shumë më të mëvonshëm se elementi natyror që krijon pabarazinë midis grup njerëzve brënda një race apo midis racave. Gjëndje e sotme sociale e popujve anë e mbanë botës na e krijon mundësinë për të ndjekur rrugën e kësaj pabarazie edhe pse këta popuj nuk kanë pasur kurrë relacione midis tyre. Analiza e dinamikës sociale të popujve është në gjëndje të na çojë të zbulimin se si lind kjo pabarazi dhe kush është fajtore për të. Këtë gjë Rusoi nuk ka ditur ta bëjë dhe rrjedhimisht pasuesit e tij kane ecur me tepër me nje dëshirë instiktive se sa brënda kuadrit shkencor të analizës. Nuk e shoh të arësyeshme të përmënd emra, por këtu e kanë zanafillën teoritë mbi socializmin, duke përfshirë edhe marksizmin e proletarëve, zbatimi i së cilës në shekullin e XX-të, pamvarësisht përputhjes së realitetit politik me idetë e Marksit, çoi në thellimin e kësaj pabarazie, por afroi shumë më shpejt, në mënyrë artificiale, kategorinë filozofike domosdoshmëri-liri ndër popujt e prapambetur në raport me rendin e kapitalit edhe pse disa prej tyre përmbanin një shpejtësi zhvillimi tepër të madhe në raport me vëndet kapitaliste ekzistuese (popujt sllavë).
Pozitive tek Rusoi është fakti se ai pranon ekzistencën e interesit të përbashkët, kur anashkalon interesin individual, nënkuptim i cili duhet konsideruar ligjor, dhe praninë e shoqërisë njerëzore si bashkësi dhe jo si individ. Është pika ku fillon proçesi i pabarazisë sociale, por që Rusoi e ka kapur nga ana morale dhe si proçes propogandistik pa i kapur thelbin problemit dhe pa diferencuar dot shkaktarin natyror nga ai njerëzor. Pikërisht këtu qëndron pika e paditur nga shkenca dhe gabimi i proçesit të njohjes së racës njerëzore të paktën në këto 4000 vitet e fundit, kur dhe ka filluar ky proçes: në dualitetin shkakësor të çdo proçesi natyror, për rastin konkret në shkaqet e fillimit të diferencimit shoqëror, ose e thënë ndryshe, në shkaqet e lindjes së pabarazisë sociale në Globon Tonë. Problemi duket sikur është i parëndësishëm, por një analizë kohore e proçesit në fjalë tregon se pabarazia shoqërore për efekte natyrore të kohëlindjes së proçeseve shoqërore është shumë herë me e madhe dhe gjurmëlënëse se pabarazia për efekte shoqërore dhe sot ka ardhur koha që ato kushtëzojnë njëra-tjetrën pamvarësisht në e kuptojnë këtë njerëzit dhe a u pëlqen kjo. Është pika ku racizmi ka ngritur një teori pa themele reale dhe që studiuesit sikur kane frikë ta përmëndin pasi e kuptojnë se irealiteti mbretëron në atë pikëpamje.
Negative tek Rusoi është rrjedhimi i pikëpamjes se mosbesimit ndaj të barabartit ku ai nuk e ka kuptuar se ky mosbesim nuk ka qënë kurrë individual, por kolektiv dhe lidhet me shpejtësinë e zhvillimit shoqëror të komunave primitive. Por i gjithë proçesi kërkon një shkallë të caktuar të zhvillimit të tyre pasi duhet të ketë ndodhur një nga të dyja: ose komunat jane bashkuar, duke u zmadhuar, ose janë konfliktuar fillimisht duke ju larguar njëra-tjetrës (Ilirët), ose janë ndeshur midis tyre duke e zgjidhur konfliktin me mjetet e dhunes (parahelenët, por që në zhvillimin e tyre kanë qënë shumë më përpara ilirëve). Në këtë pikë qëndron problemi i formimit të popujve të mëvonshëm, proçes i cili duhet të ketë qënë edhe më i komplikuar nga bota e madhe e relacioneve universale. Por pabarazia sociale në atë proçes ka qënë i varur kryekëput nga proçese natyrore dhe jo shoqërore.
Kur flitet për nivel të caktuar të zhvillimit të komunës primitive kemi parasysh edhe shkakun fillestar të pabarazisë sociale për shkaqe shoqërore që është ndarja e punës. Nuk mund të ketë pabarazi shoqërore pa u realizuar ky proçes, duke i përfshirë të dy palët e të të relatuarve. Mos ekzistenca e pabarazisë në të dy krahët e botës së madhe të relacioneve ka çuar në tjetërsimin e të dy krahëve dhe në ndryshimin e shpejtësisë së zhvillimit social, proçes i cili i nënshtrohet paradoksit të binjakëve të parashikuar në fushën e fizikës, por realisht ekzistues në botën e njeriut me përfundime krejt të tjera nga iluzionet e fizikantëve.
Por Rusoi ka pasur një intuitë të mrekullueshme, pasi ka ditur të kapë lidhjen e shpejtësisë së kohës me shpejtësinë e zhvillimit dhe me këtë ka përmbysur njërën nga shkaqet e diferencimit social në racën njerëzore. Ishte koha kur njerëzit të grupuar nëpër komuna, ose grup komuna, vendosën instiktivisht të bëjnë ndarjen e punës dhe me këtë i afruan njeriut mundësinë jo vetëm të ndryshimit të zhvillimit të tyre, por mbi të gjitha rritën shpejtësinë e zhvillimit social duke i dhënë dërmën botës së kafshëve përfundimisht. Problemi në këtë pikë bën dallimin midis shkakut natyror dhe shoqëror të pabarazisë sociale, por që gjithëshka bëhet për hir të kundërshtimit të natyrës së trashëguar nga bota e kafshëve. Është pika ku fillon rrugën e vet kategoria domosdoshmëri - liri e cila për Rusoin është e paqënë dhe e pakuptimtë. Sipas tij:
"Unë përshkoj në një çast një numër tepër të madh shekujsh, i shtrënguar nga koha që kalon, nga moria e gjërave që kam për të shprehur, dhe nga përparimi pothuaj i padallueshëm me të cilin nisin ato: -ngaqë, sa më të ngadalta të jenë ngjarjet që pasojnë njëra-tjetrën, aq më me shpejtësi përshkruhen ato" (faqe 93-94).
Mua nuk ma merr mëndja që Rusoi të ketë ditur të nxjerrë përfitime nga ky proçes jo vetëm nga mënyra e formimit të tij botëkuptimor, por kryesisht nga gabimet teorike që raca njerëzore ka realizuar në fillimet e veta duke u imprenjuar në vazhdimësinë e kohës në veprimtarinë që konsiderohet: proçes shkencor. Problemi edhe mund të pranohet me këtë përfytyrim përsa kohë që ne i shohim ato përciptas, por në momentin që fusim parametrin shpejtësi zhvillimi ne hasim barazinë e kontinumit kohor-hapsinor për të gjitha ngjarjet dhe detyrimisht çdo e tillë fsheh në brëndësi të vet cilësorin e pa zbuluar deri më sot dhe që proçesi shkencor i ka parakaluar ato pa i evidentuar. Dhe në këtë pikë fillon formalizmi i shkencës dhe paaftësia e saj për të përgjithësuar ngjarjet konform pretendimit të titullit.
Ndarja e punës do të sillte ndryshimin e parë të kafshës-njeri drejt qënies njerëzore duke parakaluar trashëgiminë natyrore dhe fillimin e një proçesi të stërzgjatur për individin, por tepër të shkurtër për bashkësinë. Është pika ku duhet të fillonte Rusoi zbulimin e shkakut themelor të asaj lloj pabarazie, por më përpara do të ishte pozitive të zbulohej pasoja e ndarjes së punës në gjirin e shoqërisë. Në këtë pikë autori ka futur një element që unë e konsiderova pak të çuditshëm dhe anormal duke e konsideruar të pamundur si realitet. Nga ana tjetër Rusoi nuk ka qënë në gjëndje të lidhë proçesin e pabarazisë shoqërore me proçesin e popullimit të Globit dhe në këtë drejtim fenomenet janë parë me tepër me syrin e fantazisë se të realitetit. Akoma më tej është munduar të vërë në dukje në mënyrë justifikuese dallimet midis ishullorëve dhe banorëve të kontinentit pa na treguar shkallën e pabarazisë sociale në të dy rastet e pretenduara. Kështu Ruroi pretendon se:
"Kështu, është mjaft e mundëshme që, pas sprovave të para të lundrimit, të kenë qënë ishullorët ata që sollën mes nesh përdorimin e fjalës: -dhe është, tekefundit, mjaft afërmendsh që shoqëria dhe gjuhët të kenë pasur zanafillën nëpër ishuj, dhe të jenë përsosur në to, para se të jenë njohur në kontinent"(faqe 96).
Hipoteza ka shumë përmasa botëkuptimore, ku do të veçoja:
1-Parimin natyror të lindjes se njeriut në Tokë, ku Rusoi ka marrë për bazë atë monogjenist (problemi është analog me teorinë gjeocentriste të sistemit tonë kozmik) prej nga lind një tërësi pyetjesh mbi banimin e këtyre ishujve dhe mundësinë e zhvillimit në izolim të tyre për një kohë shumë-shumë të gjatë dhe në arësyet e lidhjes me kontinentalët. Sipas kësaj teorie rezulton që ishullorët të kenë pasur një zhvillim më të madhe se kontinentalët, gjë që jo vetëm e pamundur praktikisht, por dhe teorikisht. Është e pamundur të ketë lindur teknika e lundrimit përpara fjalës. Une e konsideroj përfundimin e Rusoit ose një lajthitje, ose një defekt të përkthimit.
2- Lindja e fjalës duhet t'i dedikohet nje proçesi tepër-tepër të gjatë veprimtarie dhe analogjia me kafshët e ishujve nuk duhet të jetë i mundëshëm. Popullimi i këtyre të fundit nga kafshët duhet të ketë qënë tepër rastësor dhe varfëria biologjike e ishujve duhet ta justifikojë këtë. E thënë më ndryshe fjala ka lindur shumë më përpara se popullimi i ishujve, akoma më tej ajo duhet të ketë lindur përpara ndarjes së punes në përputhje me marrëdhëniet njeri-natyrë dhe kjo duhet të përbëjë koloritin e gjuhëve anë e mbanë botës.
3-Zanafilla e fjalës duhet t'i dedikohet një niveli rigorozisht të zhvilluar ekonomik të komunës primitive, ndërsa koloriti i fjalëve kohës së lindjes të komunave ose paraardhësve të tyre. Në fakt problemi duhet të thjeshtohet në popujt me shpejtësi zhvillimi të vogël ku ekzistenca e tyre në kontinent e përjashton proçesin e lëvizjes mekanike nga kontinenti ne ishull dhe anasjelltas. Të paktën tek ilirët kjo duket bindshëm.
Në këtë pikë Rusoi duhet të ketë tentuar të shprehë tjetër gjë, por në thelb të problemit duhet të qëndrojë diferencimi shoqëror midis ishullorëve dhe banorëve të kontinenteve ku nuk kuptohet se kë favorizon teoria e tij. Por që gjithsësi na shërben për të kuptuar ligjësinë e natyrës në drejtim pabarazisë, e cila eleminohet nga njeriu në sajë të relacioneve dhe të influencës së tij mbi natyrën. Në këtë mënyrë ky problem nuk është konstatuar kështu nga Rusoi dhe rrjedhimisht ai nuk ka pasur si ta dijë se çfarë përfaqëson pabarazia shoqërore në një popull dhe midis popujve e racave. Problemi është një nga bazat themelore të lindjes së njeriut në Tokë dhe duhet të na çojë në përfundimin se si duhet eleminuar e çfarë përfitimi kemi prej kësaj.
Nga që e ka parë problemin vetëm me njërin sy Rusoi nga ka diferencuar dot proçesin e padrejtësisë nga ai i pabarazisë. Në qoftë se i pari duhet konsideruar shoqëror, i dyti duhet konsideruar natyror, dhe është kjo arësyeja natyrore përse lind padrejtësia në racën njerëzore. Tendenca e bashkimit dhe unifikimit të racës njerëzore të Tokë përbën kredon biologjiko-shoqërore të të gjithë jetës milionavjeçare të saj. Puna është të përcaktohen elementët qelizorë të këtij proçesi për të parë rrugën e tij. Ka pasur prej kohësh një tendencë për të filtruar në këtë proçes, por, me sa duket, nuk ka çuar në zbulime të tjera. Kështu Rusoi shkruan:
"sipas aksiomës së Lokut të urtë (nuk e di a e ka fjalën për personazhin e mitologjise gjermane, apo për Xhon Lokun e shek. XVII-të, pasi nocioni pronë është tepër i vjetër dhe nuk lidhet në lindje me shoqëritë moderne, GH), "nuk mund të ketë padrejtësi, aty ku nuk ekziston vetëdija e pronësisë"" (faqe 98).
Unë pretendoj se që në këtë pikë fillon gabimi i filozofisë pasi ajo nuk ka qënë e aftë të diferencojë pronën private nga prona komunare dhe kohët e lindjes përkatëse, me fjalë të tjera: a ka pasur padrejtësi përpara lindjes së pronës? Prej këtej lind nevoja për të përcaktuar pozicionin e padrejtësisë në raport me individin apo me bashkësinë pasi të dhënat historike tregojnë se pronësia komunare lindi si rezultat i ekzistencës së tyre pranë e pranë dhe zhvillimit ekonomik gati të njëjtë pas ndarjes së punës proçes i cili duhet të ketë qënë shumë-shumë i gjatë dhe themelori i jetës së sotme të njeriut. Në qoftë se dy komuna kanë pasur një zhvillim të përafërt, por zhvillimi i tyre ekonomik nuk e njihte pronësinë mbi tokën ku jetonin, atëhere komunat bashkoheshin dhe, në të kundërtën, ato konfrontoheshin. Por edhe pas veprimit të fundit ka ekzistuar një kohë kur skllevërit bëheshin anëtarë me të drejta të plota brënda komunës çka të çon në përfundimin se padrejtësia ka lindur pas pronës dhe duhet të zhduket përpara saj. E thënë me fjalë të tjera zhvillimi i pronës në të gjithë hallkat e veta çon medoemos në zhdukjen e padrejtësive, akoma më tej: në zhdukjen e pabarazisë sociale të shkaktuar nga koha e diferencuar e lindjes specifike. Dmth prona ka lidhje indirekte me padrejtësinë dhe pabarazinë sociale dhe aspak karakter birërie siç u trajtua përgjatë shekullit të XX-të në botë; gabimi fillon shumë më përpara Rusoit dhe Lokut. Në mënyrë direkte ky gabim lidhet me mos zbërthimin e saktë të proçesit shkakësor të lëvizjes. Analiza, sipas dualitetit shkakësor të kësaj të fundit, shpie në konkluzione krejt të tjera dhe në zbulimin e lidhjeve të ndërsjellta të qelizave materiale të shoqërisë dhe në rregullatorin absolut të zhdukjes së pabarazisë dhe padrejtësive shoqërore.
Në qoftë se pranojmë se aksioma e Lokut është e saktë, atëhere duhet pranuar se ajo është me shumë nënkuptime, sidomos në raportin e lirisë me dhunën. Por kjo tek popujt europianë si zor të konstatohet duke përjashtuar botën gadishullore ilire. Fjala padrejtësi është shumë subjektive dhe përgjithësuese. Do të ishte më e drejtë të shihej raporti pronë - dhunë dhe skllavëri - liri. Kjo ka vlera për të përcaktuar ekzistencën e luftës për liri atje ku nuk ekziston skllavëria, gjë që tregon se e para nuk mund të ekzistojë pa këtë të fundit. Kur shkruhet historia e një populli (psh e popullit shqiptar) kjo nuk merret parasysh dhe sajohen të paqënat si ngjarje reale edhe pse ato bien ndesh me kategoritë e mësipërme. Edhe ky proçes kërkon një nivel të caktuar të zhvillimit ekonomik, për të anashkaluar tjetërsimin e realizuar nga bota e madhe e relacioneve dhe për të diferencuar mosqënien historike nga shpikjet antihistorike. Rëndësia e pabarazisë sociale të çon në përfundime krejt të tjera mbi historinë e shkruar të popujve dhe çfarë i ka detyruar ato të shpikin moralin mbi padrejtësinë dhe zgjidhjen e saj. Është pika ku Rusoi është përgjithësuar dhe huazuar nga filozofët e mëvonshëm dhe nuk përjashtoj mundësinë që nga ky lloj morali të ketë lindur marksizmi i proletarëve, mëndjemadhësia e të cilit i kaloi caqet e politikës së deriatëhershme, me pretendimin se faji nuk ka qënë i autorëve të tij.
Pozitive tek Rusoi është tendenca për të zbuluar qelizat materiale të shoqërisë , por e keqja është se ai i ka absolutizuar këto qeliza duke i ndarë nga koha e zhvillimit në raport me rendet shoqërore dhe fazat e tyre. Po të kishte bërë këtë do të zbulonte se gjithëshka varej nga shpejtësia e zhvillimit shoqëror dhe pabarazia shoqërore do të kishte të tjera parametra lindës dhe zhvillues. Mjafton të dalim jashtë kohës kapitaliste të popujve europianë të shekullit XVI - XIX-të (popujt europianë perëndimor; tipikisht hollandezët, britanikët dhe francezët) dhe do të kuptojmë me lehtësi se problemi nuk qëndron kaq thjeshtë i lidhur me qelizat materiale të veprimtarisë ekonomike, lidhje e cila është krejtësisht sipërfaqësore. Sipas Rusoit:
"Metalurgjia dhe bujqësia qenë dy mjeshtëri, shpikja e të cilave solli këtë kthesë rrënjësore. Për poetin janë ari dhe argjëndi, por për filozofin janë hekuri dhe gruri ato që kanë qytetëruar njerëzit dhe kanë marrë në qafë gjininë njerëzore. Si njëri dhe tjetri ishin të panjohur për njerëzit e egër të Amerikës, të cilët, për këtë arësye, kanë qëndruar përherë të tillë; popujt e tjerë ka gjasa gjithashtu të kenë mbetur barbarë, përderisa kanë ushtruar njërën prej këtyre dy mjeshtërive pa tjetrën. Dhe një prej arësyeve më të vlefshme prej të cilës Europa ka qënë, nëse jo e para, së paku për një kohë të gjatë dhe më mirë e qytetëruar nga pjesët e tjera të botës, është se ajo gjëndet prej një kohe më e bollshme në hekur dhe më e begatë në drithëra" (faqe 100).
Edhe ky problem është thjeshtë botëkuptimor dhe i lidhur me metodikën e perdorur në zbërthimin e ngjarjeve historike, pasi, në fund të fundit, metalurgjia dhe bujqësia janë të varura nga shkalla e zhvillimit social të komunës. Raporti i tyre kohor nuk është në këtë pozicion, dmth në fillim ka lindur bujqësia dhe, pastaj, metalurgjia. Në të vërtetë në këtë pasazh të Rusoit ka shumë nënkuptime të cilat nuk janë zbërthyer drejt dhe marrja e tij si postulat të çon në gabime të njëpasnjëshme analitike. Për shëmbëll:
Kthesa rrënjësore ka qënë shumë më e hershme se ajo që përcakton autori dhe shkaku i lindjes së bujqësisë dhe metalurgjisë. Akoma më tej, diferencimi kohor midis këtyre dy veprimtarive njerëzore është gjigand, pastaj duhet parë se e cilës metalurgji. Kjo ka rëndësi të vihet në dukje pasi fenomeni luftë ka qënë i lindur dhe është kjo e fundit që ka çuar në domosdoshmërinë e lindjes së metalurgjisë së hekurit. Midis bujqësisë dhe metalurgjisë janë një sërë elementësh të tjerë shoqërore që paralelizojnë qoftë bujqësinë e qoftë metalurgjinë dhe sidomos fazat e zhvillimit të gjithseicilës. Problemi ka nevojë të stërhollohet pasi në këtë rast do të dilte në pah arësyeja e pabarazisë shoqërore mbi baza natyrore dhe aspak shoqërore, siç mundohet ta vërë në dukje Rusoi.
Pastaj problemi nuk është analizuar drejt në funksion të kohës. Fakti që Rusoi vë në raport europianët me "njerëzit e egjër" të Amerikës pa i ditur produktin shoqëror të këtyre të fundit dhe shkallën e zhvillimit shoqëror tregon se ai këtë problem e ka parë në mënyrë intuitive, të paragjykuar, dhe të paargumentuar saktë. Një analizë komplekse e prejardhjes së racës njerëzore në Tokë, sipas parimit poligjenetik të lindjes, tregon se raca që fshihet pas nocionit "njerëz të egjër", nga pikëpamja e zhvillimit hapsinor, ka qënë raca superiore e njerëzimit dhe moseliminimi i tyre nga historia do të sillte luftra të tilla ku ajo e viteve 1939-1945 do të ishte një lojë fëmijësh. Në këtë pikë fshihet e panjohura e shkencës së njerëzimit dhe në funksion të kësaj të panjohura (shpejtësia e zhvillimit shoqëror) panorama e zhvillimit të racave njerëzore është jashtë domosdoshmërisë së hekurit dhe grurit. Fakti që maksimumi i zhvillimit të rendeve shoqërore ka dhënë përfundime të ndryshme ndër popuj të ndryshëm duke lëvizur sa në një racë në tjetrën (raca e verdhë - raca e zeze - raca e bardhe), nga njëri popull i një race në popullin e një race tjetër (kinezët - egjiptianët - babilonasit - helenët - romakët - otomanët - sllavët - inkasit - actekët - majat), tregon se shpejtësia e zhvillimit social varet nga kohja e lindjes dhe formimit të popujve duke e përmbysur të gjithë tërësinë e metodave të sotme. Në qoftë se për popujt europianoperëndmor mund të pranojmë grurin dhe hekurin si shkaktarët ekonomikë të qytetërimit të tyre specifik, popujt e Dy Amerikave kishin arin dhe misrin, por shkalla e zhvillimit cilësor të tyre ka qënë shumë herë më e madhe se shkalla e zhvillimit të popujve europianë, por rendet ekonomiko-shoqërore kanë qënë të diferencuara në kohë. Krahasimi i Rusoit nuk qëndron po të merret në funksion të shpejtësisë së zhvillimit social. Kjo e fundit kuptohet edhe brënda racës së bardhë po të vihen në raport po ata popuj europianë me popujt skllavë. Problemi pëson një devijacion në konkluzione dhe pasoja.
Por nuk duhet harruar që Europa me të vërtetë ka popujt më të zhvilluar të njerëzimit (Japonia e racës së verdhë nuk bie më poshtë, përkundrazi mund të jetë më lart), por ajo ka gjithashtu dhe popullin më të prapambetur të globit i cili e ka pasur edhe hekurin edhe grurin, i cili në sajë të relacioneve me të përparuarit komshinj e ka humbur zanafillën dhe prapambetjen. Shkalla e zhvillimit të ndarjes së punës tek shqiptarët e sotëm e justifikon këtë pozicion duke treguar se pabarazia sociale ka domosdoshmërinë e vet historike duke qënë përfundimisht pasojë me tendencë zhdukjeje. Puna është të zbulohet mënyra e zhdukjes së saj, por kur shohim se analiza mbi fillesën e pabarazisë sociale është e pasaktë, atëhere, kuptohet, që edhe zgjidhja do të jetë e tillë. Të paktën veprimtaria përgjatë shekullit të XX-të e vërtetoi këtë bindshëm.
Proçeset e dinamikës së qelizave materiale të shoqërisë janë parë kaq përceptas sa asnjëherë nuk është tentuar zbërthimi specifik i tyre për të parë dinamikën e plotë dhe ndikimin që ato kanë mbi njëra-tjetrën nga pikëpamja kohoro-hapsinore. Tjetërsimi i kësaj dinamike në sajë të ndikimeve reciproke nuk është marrë parasysh atëhere dhe rrjedhimisht sot shohim se problemi ka qënë krejt ndryshe. Kështu, për shëmbëll, problemet bujqësore lidhen me normat e drejtësisë edhe pse kjo e fundit përbën themelin e pushtetit qytetar e industrial. Shikoni si kontraktohet problemi që në gjenezë. Sipas Rusoit:
"Nga kultivimi i tokave rrodhi pashmangshmërisht ndarja e tyre, dhe nga pronësia, e pranuar njëherë, erdhën normat e para të drejtësisë: ngaqë për t'i dhënë gjithseicilit të tijën, është e nevojshme që seicili të ketë diçka. Veç kësaj, njerëzit, duke filluar të hedhin sytë më përtej në të ardhmen, dhe duke parë që seicili kishte diçka që mund ta humbiste, nuk kishte asnjë prej tyre që të mos i druhej për vete shpagimeve për padrejtësitë që mund tu kishte bërë të tjerëve. Kjo origjinë është aq më natyrore, sa është e pamundur të konceptohej ideja e pronësisë që lind veçse prej veprimtarisë; ngaqë nuk vërehet që, për të përvetësuar gjërat që nuk i ka krijuar vetë, njeriu të vinte mbi to më tepër se punën e tij" (faqe 102).
Midis kultivimit të tokës dhe ndarjes së saj (pra kemi nënkuptimin e lindjes së pronës individuale) qëndron prania e pronësisë kolektive të tokës dhe parakalimi analitik i saj do të çojë, se s'bën, në gabime themelore kur të vijë puna për të përcaktuar mënyrën e leeminimit të pabarazisë sociale. Akoma më tej, përpara ndarjes së tokës, sipas interesit individual, kemi lindjen e dhunës dhe të luftës çka detyrimisht të çon në përfundimin se ndarja e tokës sipas interesit individual nuk ka kaluar jashtë antagonizmit shoqëror (qelizë kjo që përgatit antagonizmin klasor të ardhshëm). Problemi nuk është kaq i thjeshtë sa e paraqet Rusoi. Ai, dashur pa dashur, ka eleminuar format kalimtare të pronësisë që realizojnë pikërisht atë formë që krijon shfrytëzimin e njeriut prej njeriut, dmth thelbin e pabarazisë shoqërore. Ky boshllëk do të çfaqet bindshëm në teorinë e Karl Marksit, i cili do t'i japë pronës private rol absolut në zhvillimin e ardhëshëm të shoqërisë njerëzore, por duke parakaluar shumë qeliza të tjera mbi çbazë do të realizohej një kompesim artificial duke u shpikur revolucioni me dhunë si shkaktari i eleminimit të pronës, pabarazisë, etj, por që përfundoi në eleminimin e asaj që u pretendua.
Kur flitet për norma të drejtësisë nuk duhet marrë si fillesë një nivel i caktuar i zhvillimit të tyre, pasi akti më i parë i normave të drejtësisë është ndarja e punës dhe përcaktuesi, shumë më i mëvonshëm, i pronës komunare. Idetë mbi drejtësinë kanë lindur me idetë fetare, konkretisht me kultin e natyrës, dhe këtu qëndron zanafilla e pabarazisë sociale në racën njerëzore. Proçesi në fjalë ka brënda parimin natyror të racës njerëzore të mbështetur në proçesin e lëvizjes, që çfaqet me marrëdhëniet njeri-natyrë, dmth në punën, dhe në këtë pikë pabarazia sociale ka momentin e lindjes së vet natyrore.
Pastaj duhet bërë e qartë që qoftë interesi, qoftë prona, fillimisht kanë pasur karakter kolektiv dhe prej kësaj faze është shkëputur individi duke u paralelizuar me shumë qeliza të tjera, të cilat krijojnë lidhjet e mëvonshme të proçesit. Rusoi ka realizuar ndarjet e tyre duke tentuar t'i konsiderojë vendimtare në aktin fillestar të lindjes së pabarazisë sociale.
Për të justifikuar natyralitetin e këtij proçesi Rusoi shpiku frikën, duke realizuar artificialisht kontradiktën dhe padrejtësinë në funksion të pronësisë vetiake. Une e konsideroj këtë mënyrë arësyetimi në kundërshtim me realitetin historik të ndodhur pasi në thelbin e problemit nuk qëndron individi, por bashkësia. Dhe pabarazia midis bashkësive nuk është shoqërore, por natyrore dhe për të eleminuar këtë pabarazi natyrore midis grupeve njerëzore natyra i ka imponuar njeriut ndarjen e punës. Pikërisht këtu fillon zanafilla e qelizave materiale të shoqërisë njerëzore që përbëjnë bazën e pabarazisë, por dhe bazën absolute të progresit. Është ky i fundit që bëhet premisë për eleminimin e pabarazisë, por që mbështetet në dinamikën e qelizave pjesmarrëse në shoqërinë njerëzore. Analizën e këtyre të fundit Rusoi nuk ka qënë në gjëndje t'i zbulojë dhe, aq më tepër, t'i analizojë. Kjo do të thotë se problemet janë parë me sy intuitiv dhe jashtë realitetit historik. Kjo ka ndodhur për shkak të gabimit fillestar të aplikuar në proçesin e njohjes njerëzore ku mendimi filozofik grek ka dhënë një zgjidhje të gabuar. Fjala bëhet për mënyrën e gabuar të shkakut të fillimit të lëvizjes ku Aristoteli ka gabuar në të njëjtën përmasë si dhe Rusoi, më vonë, edhe pse kanë një diferencë kohore prej 2000 vjetësh
Në qoftë se studiuesi do të merrte parasysh dinamikën e qelizave materiale të shoqërisë do të zbulonte se kjo dinamikë nuk është homogjene ndër popuj të ndryshëm dhe të afërt bile nga pikëpamja gjeografike. Çka do të thotë se ndikimi i ambientit të këtij lloji është shumë periferik dhe jo në përputhje me postulimet e deritanishme. Po të krahasojmë Jugun e Shqipërisë nën diktatin e helenëve, atëhere kur ndikuan mbi ilirët domosdoshmërisht duke i transformuar në epirotë, të paktën deri në vitin 168 Pa. Kri., kur Paul Emili rrafshoi 70 qytete, në të njëjtën krahinë nën diktatin e otomanëve do të shikojmë se nuk kanë të njëjtën dinamikë çka do të thotë se merita dhe faji nuk janë të të njëjtit popull, por kemi të bëjmë me dy popuj të ndryshëm të tjetërsuar nga bota e relacioneve universale, pamvarësisht se rrjdhin nga njëri-tjetri, pra kanë karakter birërie.
Kalimi nga bota e padrejtësisë në atë të pabarazisë është një proçes që përmban dualitetin njeri-natyrë në dinamikën e ardhëshme të saj. Kështu pranohet se:
"Atëhere kur të lashtët, -thotë Grozi - i dhanë Cererës epitetin e ligjvënëses, dhe një festë që kremtohej në nder të saj emrin e Tezmoforisë, lanë të kuptohej me këtë se ndarja e tokave ka sjellë një lloj të ri të së drejtës, domethënë të drejtën e pronës, e ndryshme prej asaj që buron nga ligji natyror" (faqe 103).
Rusoi është treguar në këtë temë arbitrar pasi ngatërron, duke e përgjithësuar, dinamikën brënda një komune me të gjithë globin. Ligji natyror nuk ka asnjë lloj barazie në të gjitha nivelet e organizimit material, duke përfshirë te gjithë kohën e ekzistencës së racës njerëzore. Vetëm në nivelin e kuanteve energjitike njeriu është i detyruar të pranojë barazinë e tyre dhe atë ligj natyror që Rusoi ja atribuon njerit. Edhe pa lindur kjo formë e pronësisë së tokës, ka ekzistuar një formë pronësie, e cila ka çuar në luftën midis komunave. Problemi në atë kohë ka qënë i pa konsoliduar mbi çbazë fiset parahelene filluan marshimin mbi tokat e pa pa populluara, ose të populluar pak, ose të populluara me krijesa më inferiore se ata. Në këtë mënyrë ata i shtynë parailirët deri në Danub (kemi parasysh hartën e botuar në librin e Cordinianos Albania, vëll. I-rë, Illiricum) dhe pjesën që mbeti në jugun e Gadishullit Ilirik i transformuan në epirotë. I gjithë proçesi nuk është kryer në përputhje me dinamikën e paraqitur nga Rusoi (vepra e cituar) dhe parahelenët nuk krijuan dot pronësinë e tokës në ato krahina, prej të cilave ato u tërhoqën me të filluar lufta me persët, ndëra ilirët u detyruan të rizbresin poshtë, duke ju larguar Danubit (psh dardanët nga zonat e Rumanisë së sotme zbritën në trojet ku sot ndodhen kosovarët, e gjithë kjo ka ndodhur nga shekulli XIII Pa. Kri. deri në atë VI Pa. Kri.; është kjo arësyeja përse ngushtica e Dardanelave është emërtuar me emrin e fiseve të tyre), nën shtytjen e dakëve. Ndarja e tokës i është nënshtruar veprimtarisë së brëndëshme të komunës, apo bashkësive të tyre, për hir të rritjes së prodhimit bujqësor dhe kjo ka përbërë progresin e mjaftueshëm për lindjen e qyteteve. E tërë dinamika e mëvonshme e qyteteve anë e kënd botës duhet t'i dedikohet të drejtës së pronësisë mbi tokën gjë e cila nuk ka asnjë përputhje kohore apo hapsinore me ligjet e natyrës. I vetmi ligj natyror që mund të merret në konsideratë për atë proçes dhe për atë kohë është kohëlindja dhe kohëformimi i komunave apo grup komunave gjë të cilën jo vetëm Rusoi, por edhe sot shkenca nuk është e aftë të bëjë analiza me këto parametra dhe mbi këto hapësira shoqërore pa ndryshuar metodikat ekzistuese.
Në fakt Rusoi e ka ndjerë ekzistencën e pabarazisë natyrore tek njeriu, por këtë e ka sfumuar me shumë sforcim dhe nuk ka qënë i aftë ta përgjithësojë në planin hapësinor. Në këtë mënyrë ka qënë i detyruar t'i shkrijë bashkë me padrejtësitë shoqërore duke anashkaluar dinamikën e qelizave shoqërore që përfshihen në këtë proçes. Ngta ana tjetër nuk ka qënë i aftë të përcaktojë arësyet përse dhe si lindi shpërndarja e pabarabartë e të mirave materiale. Në këtë pikë i ka përshpejtuar fenomenet shoqërore deri në atë masë sa ka krijuar iluzionin e unitetit të pabarazisë shoqërore me atë natyrore duke e futur problemin në një pozicion të pazgjidhshëm dhe konfuz. Sipas tij:
"Në këtë mënyrë (nga shpërndarja e pabarabartë e të mirave materiale) pabarazia natyrore shtrihet pa u ndjerë bashkë me atë rastësore, dhe dallimet e njerëzve, të zhvilluara nga ato rrethana të ndryshme, u bënë më të ndjeshme, me të njëjtin përpjestim mbi fatin e individëve" (faqe 104)
Kjo lloj rastësie kishte kohe që ishte kthyer në domosdoshmeri, në këtë rast kategoria filozofike është parë për së mbrapshti (mund të ketë problem me përkthimin). Në fakt Rusoi për këtë problem ka një farë merite pasi ka pranuar pabarazinë natyrore në proçesin e lindjes së pabarazisë sociale (do të ishte më e drejtë të quhej padrejtësi shoqërore) edhe pse këtë e ka vënë në funksion të shpërndarjes së të mirave materiale. Por ai ka një defekt serioz pasi e ka parë problemin thjeshtë si një dukuri jashtë rendeve shoqërore. Me fjalë të tjera nuk ka përcaktuar dinamikën e fazave të pabarazisë së shpërndarjes së të mirave materiale, e cila ka ekzistuar vetëm përgjatë fazës fisnore të komunës pasi më pas fjalën e ka marrë aftësia individuale shpirtërore dhe fizike. Proçeset hapsinore të ndodhura, në drejtim të lindjes së pabarazisë shoqërore kanë kaluar nëpër një rrugë e cila justifikon të sotmen brënda kuadrit të domosdoshmërisë deri në atë masë sa mund të arrihet në përfundimin që kjo ka qënë reale në popujt me shpejtësi të madhe zhvillimi, pasi, në të kundërtën, proçesi është akoma evident duke treguar se bota e relacioneve është ajo që ka vendosur fatin e popujve dhe të kombeve larg rrugës së përshkruar nga Rusoi. Forma klasike sot është parakaluar dhe pabarazia sociale duhet pranuar prezent për hir të zhvillimit të shoqërisë larg sentimenteve hipokrite. Është pika ku marksizmi ose është ndryshuar me qëllim të paragjykuar, ose nuk është kuptuar, dhe mbi këtë bazë kanë lindur veprime politike që e kanë kundërshtuar ligjësinë natyrore të zhvillimit duke çuar në një pabarazi sociale edhe më të madhe se forma klasike që përshkruan Rusoi. Ajo që ka ndodhur një herë e një kohë nuk mund të përsëritet më dhe fati i individëve ndjek tjetër rrugë nga ajo që përshkruan dhe mundohet të justifikojë Rusoi. Problemi nuk duhet shtruar në funksion të lindjes së pabarazisë shoqërore në një vënd, dhe prej këtej të përgjithësohet, por në rrugën si shtrihet kjo pabarazi dhe si realizohet zhvillimi i popujve dhe i kombeve të prapambetur. Kjo e fundit duhet të përbëjë esencën e problemit dhe jo eleminimi i pabarazisë, si fenomen shoqëror të trashëguar, apo të huazuar, nga bota e madhe e relacioneve universale. E sotmja globale e ka vështirësuar problemin tej masës duke e sfumuar problemin e pabarazisë sociale midis individëve brënda kombeve dhe në plan të parë ka dalë pabarazia shoqërore midis racave ku problemi është kryekëput natyror pasi në këtë rast pabarazia shoqërore nuk vjen si rezultat i zhvillimit, por i huazimit dhe kjo nuk evidentohet dot nga Rusoi. Është pika ku kërkohet ndryshimi i metodikave ekzistuese, që shpjegojnë fatet dhe historitë e kombeve pasi ka shumë e shumë kohë që pabarazia sociale nuk krijohet nga bota e zhvillimit të brëndëshëm shoqëror, por huazohet nga bota e zhvillimit të jashtëm shoqëror, dmth bota universale e relacioneve, deri në atë masë sa ne duhet ta përjashtojmë formën klasike të përdorur nga Rusoi, e cila edhe ka shumë mangësi dhe arbitraritet.
Nuk mjaftoi vetëm kjo, por Rusoi i bashkangjiti proçesit pothuajse të gjithë veprimtaritë subjektive të shoqërisë së asaj kohe duke e transformuar duetin padrejtësi shoqërore - pabarazi natyrore në një finalizim përfundimtar duke i hapur rrugë mundësisë së kundërveprimit njerëzor kundër natyrës njerëzore. Është pika ku duhet të ketë filluar tjerrja e teorive mbi këtë mundësi edhe pse e gjithë rruga teorike ishte fund e krye e gabuar dhe jo në përputhje me ligjet e natyrës. Pasoja e kësaj nuk ishte vetëm shekulli i XX-të, por dhe mijëlvjeçari i ri do t'i nënshtrohej kolapsit të përmbysjes me mjetet e dhunës pa qënë i aftë të rregullojë gabimet e kaluara të racës njerëzore. Vini re se si thellohet gabimi:
"Me një fjalë, konkurenca dhe rivaliteti në njërën anë, nga ana tjetër kundërvënia e interesave, dhe gjithherët dëshira e fshehtë për të arritur përfitimin e tij në kurriz të të tjerëve, -të gjitha këto mbrapshti janë pasoja e parë e pronësisë dhe vargani i pandashëm i pabarazisë që lind"(faqe 105).
Problemi është parë në funksion të ndërgjegjes së individit pa treguar më përpara se si formohet në ndërgjegjen e individit dëshira e fshehtë për të arritur në përfitimet mbi kurrizin e tjetrit. Të paktën ky problem është evident në Shqipëri pas 1991 ku padrejtësia sociale shpërtheu me një forcë të paparë krejt ndryshe nga krimi komunist. A nuk lind prej këtij fakti përfundimi që rendi shoqëror në Shqipërinë komuniste ka qënë rendi që formoi ndërgjegjen e hajdutit tek shqiptarët ? Atëhere për çfarë pabarazia sociale e ka fjalën Rusoi kur nuk ka ditur të kuptojë që forma klasike e lindjes së pabarazisë sociale në racën njerëzore i përket të kaluarës dhe vetëm në një grumbull popujsh me shpejtësi të afërt kohore zhvillimi? Në fillim ka lindur pabarazia natyrore dhe pastaj pronësia. Është tepër i padukshëm akti fillestar i lindjes së padrejtësisë në komunën primitive pasi ka shumë elementë të tjerë shoqërore që paralelizohen me subjektin që po analizojmë duke treguar se sot rëndësia nuk qëndron në pabarazinë shoqërore midis njerëzve, por në padrejtësitë shoqërore dhe në pabarazinë shoqërore midis popujve dhe kombeve ku fajtore është nëna jonë natyrë dhe jo njeriu. Problemi duhet parë realisht ku racat edhe pse nuk kanë pasur lidhje me njëra-tjetrën, pra shkaku shoqëror nuk ekziston, janë të diferencuar në planin kohor të zhvillimit gjë që i duhet dedikuar kohëlindjes së gjithseicilës. Është pika ku bota e njeriut duhet të influencojë jo vetëm mbi vetveten, por kryesisht mbi nënën tonë natyrë, sepse është natyra ajo që i ka lindur njerëzit në vënde të ndryshme dhe kohëra të ndryshme mbi çbazë lind pabarazia midis racave dhe popujve brënda një race (parimi poligjenetik i lindjes së njeriut në Tokë duhet të zërë vëndin e vet). Dhe këtë Rusoi nuk ka mundur ta kuptojë dot në asnjë element. Ai ka marrë për bazë dinamikën e brëndëshme të një organizimi shoqëror duke u mbështetur në parimin monogjenetik të lindjes së njeriut dhe këtë me mangësira.
Pastaj është e palejueshme ta konsiderosh të mbrapsht domosdoshmerinë historike. Filozëfëve të kaluar u ka munguar realiteti historik global dhe problemi është parë brënda kornizës së racës së bardhë. Arësyetimi i tyre është tepër i ngushtë dhe, nga ana kohore, tepër i shkurtër dhe i pa plotësuar në aspektin e jetës së qelizave pjesmarrëse në organizimin shoqëror ku pabarazia sociale, për efekte njerëzore, është thjeshtë një pasojë kalimtare e cila ka shërbyer për rritjen e prodhimit shoqëror dhe këtu fillon dhe mbaron pabarazia shoqërore brënda një populli; pastaj fjalën e merr teoria e globalizmit ku deri më sot gjërat janë parë me intuitë dhe sipas një interesi kalimtar ku politika e sundon zhvillimin ekonomik sipas interesit individual.
Gabimet thellohen edhe më tepër duke kaluar në paralelizmat shpjegues me botën e kafshëve, a thua se u nënshtrohen të njëjtave ligjeve. Analizës së Rusoit i mungon përmbajtja e problemit konform rendeve shoqërore dhe rrjedhimisht nuk ka se si të kuptojë raportin kohor të zhvillimit midis "barbarit" dhe "të qytetëruarit". Edhe në këtë pikë ka anashkaluar pabarazinë sociale për shkaqe natyrore duke mos kuptuar që shkaku themelor i pabarazisë sociale ka qënë i ngritur mbi bazën e faktorit kohëlindje të bashkësisë njerëzore dhe është detyrë e njeriut për të ndryshuar natyrën e njeriut në favor të këtij të fundit. Rusoi nuk e ka kuptuar se pikërisht në këtë pikë ai ka përmbysur vetveten duke i hapur rrugë mënyrës së kësaj përmbysjeje në mënyrë jo vetëm antiligjore, por edhe antinjerëzore. Sipas tij:
"Ashtu si një at shale i pashtruar kërlesh qimen, rreh tokën me këmbë dhe përpushet rrëmbyeshëm vetëm sapo i afrohet freri, ndërkohë që një kalë i zbutur vuan me durim kamzhikun dhe mamuzet, -kështu edhe njeriu barbar nuk e përul kokën nën zgjedhën që njeriu i qytetëruar e mbart pa u ankuar, dhe parapëlqen lirinë më të peripecishme më tepër se një nënshtrim të paqtë" (faqe 115).
Kjo ka të bëjë me botën e njohje dhe shkallën e zhvillimit dhe aspak me karakterin (ky i fundit është pasojë). Njeriu barbar nuk e ka njohur shtypjen shoqërore, prandaj dhe nuk e duron, kur njeriu i qytetëruar e di mire se çdo të thotë shtet, prandaj dhe ngrihet kundër shtetit edhe pse kjo është e gabuar, gjithmonë e gabuar. Në këtë pikë Rusoi ka bërë një argumentim formal për të justifikuar prapambetjen e barbarëve, pa i ditur thelbin kësaj prapambetjeje dhe rrjedhimisht nuk ka pasur si të dijë dhe argumentojë diferencimet në zhvillimet sociale. Ka qënë intuita e Rusoit ajo që e ka çuar në përgjithësimin e akteve të pabarazisë shoqërore në një komunë dhe prej këtej në të gjithë Globin, gjë jo vetëm që nuk është e vërtetë dhe ireale, por mbi të gjitha është e pamundur të realizohet. Të paktën këtë populli shqiptar po e heq në kurriz pas 1991 pa i ditur as kuptimin dhe as rolin. Sot populli shqiptar ndodhet realisht në pozicionin e atij barbari edhe pse pamja e tij duket si e një populli të qytetëruar. Duke parë raportet e zhvillimit të shoqërisë njerëzore anë e kënd botës dhe e gjitha kjo në funksion të kohës, kam arritur në përfundimin se ajo formë që njohet si forma klasike e lindjes së pabarazisë shoqërore midis njerëzve është forma e racës së bardhë kur racat e tjera duhet ta kenë hapësirën të tjetërsuar në sajë të botës së relacioneve dhe kjo bën që forma klasike të mos jetë e aftë të përgjithësohet dot. Pastaj një rol determinues duhet të ketë luajtur edhe koha e lindjes, mbi çbazë është përcaktuar shpejtësia e zhvillimit social nga pikëpamja natyrore. Prej këtej arrihet në përfundimin se forma e formimit të shtetit e përjashton luftën, si vazhdim i politikës me mjete e dhunes, në përmbysjen e shtetit klasor çka do të thotë se përmbajta e shtetit është e lidhur me një detyrë të përcaktuar rigorozisht nga nëna jonë natyrë ku pabarazia e zhvillimit social deri më sot ka qënë evidente dhe e vetme. Atëhere përse e ka marrë për bazë Rusoi këtë pabarazi dhe çfarë ka kërkuar prej saj? Duhet zbuluar arësyet teorike përse Marksi huazoi nga Rusoi idenë mbi pabarazinë sociale dhe përse arriti në këtë përfundim dhe çfarë kishte mangët në teorinë e tij, e cila po të plotësohej do ta përmbyste përfundimin e tij teorik. A nuk do të thotë kjo se gjithëshka e gabuar në teorinë marksiste duhet t'i dedikohet filozofëve paraardhës?
Une nuk e di se si e ka parashikuar Rusoi vazhdimin e jetës në Tokë, por që të pranosh pabarazinë natyrore të lidhur me pabarazinë shoqërore dhe prej këtej të analizosh veprimet subjektive individuale duke anashkaluar subjektivizmat politikë që përcaktojnë të parat do të thotë të ndërtosh themele të dobta të mendimit filozofik duke i trasmetuar brezave një bllof metodik. Pikërisht këtë bllof mori përsipër racizmi kur ndërtoi teorinë e tij spekulluese, përmbysja e të cilit është pak e vështirë të realizohet me shkollimin që kanë sot europianët e përparuar. Rusoi është munduar të justifikojë politikën e racës së bardhë se sa të japë pikat udhërrëfyese të krijimit të politikës, dmth të krijuesit të padrejtësive shoqërore, që ai i emërton pabarazi shoqërore. Pretendimi i tij ishte:
"kur shoh turmat e njerëzve të egër, të gjithë lakuriq, të përçmojnë nepset europiane dhe të sfidojnë urinë, zjarrin, shpatën dhe vdekjen, për të mbrojtur veç pavarësinë e tyre; -unë e kuptoj se nuk i përket skllevërve të arësyetojnë mbi lirinë" (faqe 115).
Në të vërtetë këtu ka një problem sa teorik aq dhe praktik. Për çfarë skllevërish e ka fjalën Rusoi: për skllevërit e kohës së Romës apo për skllevërit zezakë që ndërtuan Amerikën? Sepse historia ka treguar se vetëm skllevërve të kohës së Romës Perandorake u përket arësyetimi mbi lirinë dhe këtë e treguan me sakrificën e jetës së tyre, të paktën mbi një herë (Spartaku). Ata që nuk njohin skllavërinë nuk kanë si të njohin luftën për liri. Në qoftë se fjala bëhet për skllevër me prejardhje komunare, natyrisht që arësyetimi është jashtë linjës dialektike dhe e bën të pamundur vazhdimin e arësyetimit dhe këtu qëndron e fshehta e asaj që Rusoi nuk ka ditur të zbërthejë, e cila fshihet pas kategorisë domosdoshmeri-liri.
Problemi nuk mund të shtrohet në funksion të racës së bardhë pasi ajo jo vetëm që lë një shije të hidhur për banorët e Europës Lindore përgjatë shekullit të XX-të, por mbi të gjitha mbulon gabimin e një sërë filozofësh dhe politikanësh përgjatë shekullit të XIX-të të cilët përgatitën kasaphanën e shekullit të XX-të pikërisht nga padija dhe përgjithësimi i proçesit të lindjes së pabarazisë shoqërore në Europë për të gjithë Globin. Është pika ku edhe vetë teoria e Marksit atakohet nga vetë autori me paaftësinë e zbulimit të formave të lindjes së qelizave shoqërore që marrin pjesë në proçesin e zhvillimit të saj. E keqja qëndron në botëkuptimin filozofik të materializmit, i cili është quajtur i tillë thjeshtë vetëm për spekullim për të qënë ndryshe nga idealizmi filozofik, kur në thelb ka qënë i njëjtë në fushën e mashtrimit filozofik: të gënjejnë njerëzimin, për të jetuar vetë. Pabarazia shoqërore është shoqëruar në një masë të konsiderueshme nga uni filozofik pikërisht të atyre që e kanë konstatuar pa qënë të aftë t'i japin zgjidhje problemit as në letër. Tendenca e zgjidhjes së pabarazisë shoqërore në Tokë ka qënë gjithmonë e gabuar dhe jo në përputhje me dinamikën dialektike të qelizave materiale të shoqërisë. Gjithmonë njeriu ka vepruar gabim në këtë drejtim duke tentuar per te asgjësuar të parën edhe pse ajo zhduket e fundit (prona). Ja përse është e domosdoshme futja në skenën e mendimit filozofik një metodikë e re analitike që zgjidh pikërisht pabarazinë shoqërore tek njerëzit në mënyrë ligjore dhe jo në mënyrë spekulluese siç u veprua përgjatë shekullit të XX-të.
Studiuesit që janë marrë me problemet shoqërore asnjëherë nuk e kanë parë botën e njeriut si një kompleks racash ku mbizotëron pabarazia racore për efekte natyrore. E keqja qëndron se fenomeni në fjalë ka qënë prezent edhe brënda një race, po që politika nuk i ka marrë parasysh kur shtriu botën e vet në të gjithë kontinentin edhe pse kjo përbënte një ndërhyrje në ligjet e natyrës sipas pikëpamjes materiale. Interesant është fakti se që në fillimet e veta politika ka përbashkuar jo vetëm popujt, por edhe racat me diferencime të mëdha në zhvillimin social duke anashkaluar problemin dhe duke ndihmuar realisht dhe domosdoshmërisht, por jo në të gjitha rastet, mbi prapambetjen fenomen i cili duhet konsideruar ndikues mbi botën e pabarazisë sociale mbi baza natyrore. Në qoftë se ndikimin e politikës mbi popujt e prapambetur e hasim për herë të parë në Kinë para 3000 vjetëve, ndikimin e politikës mbi racat e hasim për herë të parë në kohën e Perandorisë Romake, pasojat e luftrave punike. Këtë fenomen Rusoi nuk e ka marrë parasysh, por është kufizuar me konstatimin e ndryshimit të njeriut mbi baza kohore. Në një farë mënyre ai është treguar pozitiv kur konstatonte:
"Duke zbuluar dhe duke ndjekur kështu rrugët e harruara dhe të humbura, që nga gjëndja natyrore janë dashur t'i prijnë njeriut për në gjëndjen shoqërore; duke rivendosur, bashkë me gjëndjet e ndërmjetme që kam vijuar t'i vë në dukje, ato çka nguti i kohës më ka detyruar t'i anashkaloj apo që imagjinata nuk m'i ka sjellë ndërmënd, -çdo lexues i vëmëndshëm nuk mund të mos mbesë i befasuar nga hapësira e pamatë që i ndan këto dy gjëndje. Dhe në këtë vargan të pandërprerë e të ngadaltë ngjarjesh, ai do të arrijë të shohë rrugëzgjidhjen për një pafundësi problemesh të moralit e të politikës, për të cilët filozofët nuk arrijnë të japin zgjidhje. Do të kuptojë se, duke mos qënë gjinia njerëzore e një epoke e njëllojtë me gjininë njerëzore të një epoke tjetër, arësyeja për të cilën Diogjeni nuk gjente asnjë njeri është sepse ai kërkonte mes bashkëkohësve të vet njeriun e një kohë që nuk ekzistonte më. Katoni, do të shprehet ai, u shua bashkë me Romën dhe me lirinë, pasi nuk ishte në shekullin e ri: dhe, më i madhërishmi ndër burrat nuk bëri gjë tjetër veçse mrekulloi botën, të cilën përkundër do ta kishte udhëhequr pesëqind vjet më parë. Me një fjalë, ai do të shpjegojë se si shpirti dhe pasionet njerëzore, duke u tjetërsuar pa u vënë re, ndërrojnë si të thuash natyrë: se si nevojat tona dhe kënaqësitë tona ndryshojnë, në rrjedhat e kohës, objektin; se si, duke u përfikur njeriu i zanafillës hap pas hapi, shoqëria nuk ofron më për sytë e të dijshmit veçse një turmë njerëzish jo të natyrshëm dhe
pasionesh të gënjeshtërta, që janë vepër e gjithë këtyre marrëdhënieve të reja, dhe nuk kanë asnjë themel të njëmëndtë në natyrë" (faqe 130-131).
Në fakt në këtë pasazh Rusoi është treguar i sinqertë duke na treguar njërën nga rrugët e formimit të kësaj pabarazie në nivelin e filozofisë, gjë e cila mund dhe duhet përgjithësuar për të gjithë popujt pasi hapësira analitike është vetëm në parim. Për në këtë pikë ka diçka që duhet pranuar a priori në formën e një postulati: a ka ekzistuar barazia sociale në fillimet e njerëzimit dhe përse nëna jonë natyrë u ka imponuar njerëzve pabarazinë më vonë, çfarë fsheh ky ndërrim pozicionesh dhe përse përputhet me parimin e krijimit të pabarazisë tek strukturat më të thjeshta? Përse bota e kafshëve e disponon barazinë formale brënda llojit për të gjithë kohën e ekzistencës së vet? Në parim cili është shkaku i pabarazisë? Tek Rusoi këto pyetje nuk marrin përgjigje dhe për t'i shpëtuar kësaj gjëndje fluide Rusoi orvatet të krijojë pozicionet e domosdoshme drejt rrugëzgjidhjes së problemit, por pa e ditur se ku të çon kjo rrugë.
Ai pranon se ka ekzistuar një situatë kur është bërë kalimi nga një gjëndje thjeshtë natyrore në atë shoqërore; akoma më tej, ai pranon një gjëndje ndërmjetme me një shtritshmëri kohore tepër- tepër të madhe prej nga është kaluar në proçeset e moralit dhe të politikës duke tentuar një rrugëzgjidhje të mundëshme të këtyre problemeve. Kryesorja tek Rusoi, në këtë pasazh, qëndron në pranimin e ndryshimit të njeriut nga njera epokë në tjetrën pa zbuluar ligjësinë dhe fazën e pabarazisë sociale. Është një pikë ku Rusoi ka dhënë një mendim pozitiv, por që nuk është zhvilluan nga pasuesit e mëvonshëm. Një mendim, tjetër, pozitiv, është dhe pranimi i kontradiktës individ - bashkësi mbi çbazë ndërtohet pabarazia e ardhëshme shoqërore, por që në të vërtetë duhet konsideruar padrejtësi shoqërore.
Të gjitha këto kanë nevojë për një zbërthim të mëtejshëm, gjë e cila duhet të na çojë të zbulimin e elementëve të tjerë qelizorë materialë të shoqërisë që bashkëshoqërojnë pabarazinë sociale të racës njerëzore në Tokë. Pastaj duhet zbuluar se në çfarë stadi, në raport me fundin e shoqërisë njerëzore në Tokë, është barazia shoqërore e njeriut. Mos vallë këtu qëndron qëllimi natyror i barazisë shoqërore të racës njerëzore në Tokë? Çfarë "rengu" na ka punuar natyra kur shpiku pabarazinë dhe padrejtësinë shoqërore të njeriut? Ku qëndron domosdoshmëria e barazisë sociale të botës njerëzore dhe çfarë qëllimi ka në vazhdimësinë e jetës në Tokë?
Pamvarësisht nga emërtimet, gjë që mund të jetë dhe problem i përkthimit, tek Rusoi është pozitiv fakti i pranimit të pabarazisë morale, pabarazisë fizike, të drejtës pozitive, të drejtës natyrore, prej të cilave rrjedh lloji i pabarazisë. Është kjo e fundit e vetmja gjë pozitive që ne muarëm nga Rusoi, por që duhet të jetë bërë një faktor frymëzimi për studiuesit e mëvonshëm edhe pse nuk është realizuar bindshëm diferencimi i pabarazisë natyrore nga padrejtësia shoqërore. Vini re se si analizon Rusoi tërësinë e këtyre problemeve:
"Prej këtij parashtrimi del si rrjedhojë, gjithashtu, se pabarazia morale, e ligjësuar vetëm nga e drejta pozitive, është e kundërt me të drejtën natyrore, të gjitha herët që ajo nuk bashkërendohet në të njëjtin përpjestim me pabarazinë fizike: -dallim që përcakton në mënyrë të mjaftueshme se çfarë atëhere duhet të mendojmë në këtë këndvështrim për llojin e pabarazisë që mbizotëron ndër të gjithë popujt e qytetëruar, pasi është haptas kundër ligjit të natyrës, në çdo lloj mënyre që përcaktohet ai, që një djalosh komandon një plak, që një teveqel udhëheq një njeri të dijshëm, dhe që një grusht individësh noton në bollëk, ndërkohë që pjesës dërmuese të urëtuar i mungojnë gjërat e domosdoshme" (faqe 133).
Të gjitha këto janë vetëm fjalë, pasi në thelb të problemit qëndron pabarazia ekonomike, por që pasurohet me raporte ireale dhe antihistorikë. Problemi duhet parë në funksion të kategorive filozofike dhe, sidomos, me kategorinë rastësi-domosdoshmeri. Është e pamundur që një teveqel të udhëheqë një njeri të dijshëm, kjo është një shpikje e Rusoit, por është afër mëndsh që një i ri duhet ta komandojë një plak, në të kundërtën nuk do të kishim zhvillim.
Përfundimisht, nga vepra e Rusoit, unë marr pikëpamjen e ekzistencës së pabarazisë sociale dhe të padrejtësisë shoqërore si fenomene jo të barasvlefshme në shkaqe dhe pasoja, por që kanë nevojë për një zbërthim të mëtejshëm të dinamikës së tyre ligjore për të parë se si ndikojnë ato mbi botën e njeriut, dmth lidhjet që ato kanë me këtë botë dhe si varen nga Nëna jonë Natyrë. Akoma më tej: padrejtësia shoqërore është shumë përmasore dhe nuk mund të vihet në varësi të pabarazisë shoqërore. Përgjithësisht njerëzimi nuk vuan nga kjo e fundit, por nga e para dhe këtu duhet qëndruar për të bërë zbulimet e domosdoshme. Por unë konstatoj se shtrirja e konflikteve nëpër botë po i afrohet me shpejtësi problemit të domosdoshmerisë të zgjidhjes së pabarazisë sociale për shkak të imponimit kohor të gjenezës së racave dhe popujve
Kjo gjë bën të domosdoshme studimin e filozofëve të mëvonshëm për të parë se si e zhvilluan ata idenë e Rusoit me mendimin se më tipiku i kësaj fushe duhet konsideruar Karl Marksi, i cili hapi pa dyshim një kapitull të ri në mendimin filozofik botëror, por që është devijuar, jo pa qëllim, nga shumë studiues të mëvonshëm ku u përfshinë popuj e kombe, politika e individë, grup individësh e parti duke sajuar katrahurën më të madhe në historinë e njerëzimit me një arenë të përbotshme në vetëm më pak se një shekull. Flitet që Marksi mbante te varur një medalion ku ishte gdhëndur figura e Rusoit.
Në Shqipëri është konsideruar si perëndia e mendimit filozofik pa ja ditur as veprën dhe as nënkuptimin që rridhte nga kjo vepër. Pa marrë përsipër mbrojtjen e veprës së Marksit, unë kërkoj të zbuloj përputhjen e rrjedhimeve të teorisë së tij me pikëpamjet e Rusoit për të parë se çfarë përmase ka pasur ideja e Marksit mbi barazinë sociale të njerëzimit. E them këtë duke pasur parasysh që ai është konsideruar, në Shqipëri, si kampioni i materializmit dialektik e filozofik, si i vetmi njeri që zgjidhi problemin e të ardhmes së njeriut në Tokë. Edukacioni arsimor nga viti 1945 deri më 1992 i ka detyruar shqiptarët jo rrallë të sakrifikojnë të gjithë jetën e tyre mbi veprat e Marksit pa arritur asnjë rezultat konkret dhe, për të qënë i sinqertë në deklaratat e mia, pa e kuptuar atë në asnjë hallkë të teorisë së tij. Por, në këtë pikë, duhet të kemi parasysh se shqiptarët e njohin veprën e Marksit vetëm nëpërmjet shkollës bolshevike, duke përfshirë edhe interpretimet e saj, ku përjashtim nuk bëj as unë (pa dyshim që ky është një defekt serioz). Jo rrallë përfundimet e tij janë kontradiktore me analizat, gjë që duhet fajësuar në interpretim dhe përkthimin, fenomen të cilin do ta hasim në vazhdim. Unë e shtroj problemin në qëllimin e Marksit për të zgjidhur jetën e racës së Njeriut në Tokë në vazhdim dhe në funksion të pabarazisë sociale, e cila ka si shkak Nënën tonë Natyrë, apo në funksion të padrejtësisë shoqërore që ka si shkak botën e Njeriut. Në të dy rastet problemi duhet konsideruar ligjor dhe në përputhje me aplikimet kohoro-hapsinore të racës njerëzore në Tokë, por, në kuadrin e titullit të artikullit, ato duhen ndarë për të parë se çfarë ka ndodhur në mendimin e kaluar filozofik dhe a mund t'i përshtatet të sotmes.
Edhe pse 1992-shi solli një mendim ndryshe në politikën shqiptare, prapë se prapë figura e Marksit shihet me nostaligji duke e justifikuar me ekzistencën e mendimit të tij filozofik edhe në shkollat Perëndimore, pamvarësisht se sa i saktë është ky fakt, dhe, pamvarësisht, se sa e njohin realisht intelektualët shqiptarët të epokës komuniste veprën e tij. Në një farë mënyre unë pikëpamjet e Marksit i kam paraqitur në një artikull me titull: "Stalini teorik dhe epoka e tij socialiste", të shkruar më 9 janar 1991 dhe të botuar në albanovaonline.com 21.07.2008, logoreci.com 02.10.2008, gazeta "Ndryshe" 30,31.07.2008 duke treguar mospërputhjen e ideve të Marksit me leninizmin e bolshevikëve, por tani do të ndalemi në atë që pretendoi marksizmi se zgjidhi dhe vërtetoi.
Sipas Marksit:
"Gjëja e re që solla unë ishte se provova sa vijon:
1) se ekzistenca e klasave është e lidhur vetëm me faza historike të caktuara të zhvillimit të prodhimit,
2) se lufta e klasave çon medoemos në diktaturën e proletariatit,
3) se vetë kjo diktaturë s'është veçse kalimi drejt zhdukjes së çfarëdo klase dhe drejt shoqërisë pa klasa" (me korsiv të autorit), (letra e Marksi - J. Vejdemerit, 5 mars 1852, Marks-Engels, Letra të zgjedhura, f. 88).
A janë të sakta këto dhe, në fund të fundit, a i argumentoi bindshëm këto Marksi?
Sot kjo është e lehtë të vërtetohet jo vetëm pse rendi i kapitalit është bërë i përbotshëm me një arenë të përbotshme, por sepse situatat ekonomike, të parashikuara nga Marksi janë parakaluar duke mos dhënë atë që pretendoi ai, bile ata që e muarën si shëmbull dhe pretenduan se aplikuan teorinë e tij, përsëritën situatën ekonomike në Anglinë e shekullit të XIX me kushtet e një shteti monopolist duke vërtetuat praktikisht se teoria e Marksit ishte një rast i veçantë në historinë e kapitalizmit. Ajo mund të kishte vlera vetëm në kuadrin e një globalizmi të tillë me kushte që situatat e botës së kapitalit të jenë të ngjashme me hipotezat e tij.
Që klasat shoqërore janë të lidhura vetëm me faza të caktuara të prodhimit shoqëror, nga pikëpamja e shtritshmërisë aplikative, gjen vërtetim vetëm në popujt e zhvilluar që e kanë kaluar rendin e komunës primitive dhe janë futur në dyert e shtetit. Po a është e saktë për të gjithë racat dhe popujt e botës? Proçesi i formimit të tyre a ka ndjekur gjithmonë të njëjtën rrugë, qoftë dhe në parim? Të paktën populli shqiptar ka një dinamikë të tillë ku klasat shoqërore nuk janë zhvilluar konform zhvillimit të prodhimit, pra në funksion të dinamikës së tij autoktone, por si rezultat i botës së relacioneve të aplikuara jashtë dëshirës së tij. Këtë situatë nuk e kemi si një përjashtim nga pikëpamja racore pasi edhe raca e kuqe, edhe raca e zezë, edhe popuj të ndryshëm nëpër ishujt e Paqësorit, kanë pasur këtë pozicion të organizimit shoqëror të tyre, dmth klasat politike nuk kanë qënë të fodmuara. Atëhere rasti marksist nuk është absolut dhe këtu fshihet ndryshimi i hapësirës shoqërore për efekt të relacioneve universale. Si veprohet në këtë rast dhe kush është shkaktari i prapambetjes së prodhim-shkëmbimit? Atëhere ne arrijmë në përfundimin qe rasti i teorisë marksiste nuk është i mbështetur në eleminimin e pabarazisë sociale për shkaqe natyrore, por në eleminimin e padrejtësive shoqërore të realizuara nga veprimtaria prodhuese e njeriut, dmth të gabimit njerëzor. A nuk mund të rregullohet ky gabim në mënyrë të ndërgjegjshme? Fakti që vëndet e Europës Perëndimore dhe Veriore nuk përfunduan në rrugën e Marksit duke e zgjidhur botën e kontradiktave të tyre në një rrugë tjetër (tani për tani kjo rrugë nuk ka rëndësi) duhet të shërbejë si argument vërtetues që gabimet e njerëzimit mund të konstatohen dhe rregullohen brënda ndërgjegjes së bashkësisë.
Si e vërtetoi Marksi që lufta e klasave shpie medoemos në diktaturën e proletariatit, dmth në lindjen e këtij të fundit dhe në aplikimin e dhunës për ndryshimin e rendeve shoqërore? Është pika ku në ndihmë na vjen raporti kohor-hapsinor i cili jep tjetër devizë për këtë proçes duke mos pranuar: përsëritjen e proçeseve shoqërore për kohëra të ndryshme dhe mosaplikimin e ndikimit të kohërave të shkurtëra mbi kohërat e gjata.
Së pari proletariati, si individ, formohet gjithëandej ku bota e industrisë shtrihet në territorin e fshatit, dmth tendenca për eleminimin e dallimeve fshat-qytet, pa realizuar dot organizimin klasor të tij. Tipikisht dhe dukshëm ky proçes ka ndodhur në të gjitha vëndet që përkrahën formalisht teorinë e marksizmit mbi revolucionin proletar. Që në këtë pikë teoria e Marksit e ka humbur luftën me materializmin dhe, ata që e përdorën, vetëm kanë mashtruar popujt e tyre me përmasa universale. Proçesi i formimit të klasave shoqërore ka marrë fund që në epokën skllavopronare, kur u formua shteti, dhe kalimi nga njëri rend shoqëror në tjetrin është shoqëruar me transformimin e tyre dhe jo me krijimin e klasave të reja shoqërore. Ky problem nuk është parë me syrin materialist, por me syrin e pasionit filozofik. Stërhollimi i proçesit të transformimit të formës së shtetit tregon se edhe klasat shoqërore kanë të njëjtën rrugë, dmth ato transformohen në përputhje me menyrën e prodhim-shkëmbimit. Në asnjë mënyrë nuk mund të pranohet që në një fazë të caktuar të zhvillimit të shtetit krijohet mundësia e lindjes së klasave të reja shoqërore. Proletariati formohet në brëndësi të klasës punëtore dhe ka karakter të përkohëshëm kohor për shkak të formimit profesional të individit, me anë të të cilit krijohet mundësia e rritjes cilësore të kushteve të jetesës dhe vetëm kaq. Proçeset e vazhdimit të jetës qytetare duhet të jenë të
lidhura me shkallën e globalizmit të rendit të kapitalit, proçes i cili duhet të përsërisë aplikimin e botës së kapitalit nëpër popujt e zhvilluar. E thënë me fjalët e kontinumit kohor-hapsinor, globalizmi do të "barazojë" shpejtësitë e zhvillimit shoqëror të popujve dhe racave duke i shkrirë në një ( në këtë rast nuk kemi barazi).
Së dyti, problemi i dhunës nuk është parë konform dialektikës materialiste pasi është e pamundur të futet dialektika në konfrontim me kohë-hapësirën e rendeve shoqërore dhe me qelizat objektive e subjektive të tyre. E themi këtë pasi raportet kohore të ekzistencës së këtyre qelizave do të varen kryekëput nga koha e lindjes së gjithseicilës me përjashtim të atyre të tjetërsuara në sajë të paradoksit të binjakëve, fenomen i realizuar vetëm në brëndësi të shoqërisë njerëzore dhe aspak jashtë saj. Në sajë të këtij fenomeni unë kam arritur në përfundimin se dinamika dhe bashkësia e këtyre qelizave (së bashku me ato të tjetërsuarat) janë ato që përcaktojnë zhvillimin e rendeve shoqërore dhe jetën e tyre. Sot, në sajë të botës së relacioneve, nuk duhet të jetë e saktë që vetëm bota e prodhim-shkëmbimit përcakton këtë zhvillim. Shkencave shoqërore u takon përcaktimi i dinamikës së këtyre qelizave duke filluar nga lindja e vazhdimi, problem i cili akoma nuk ka gjetur zgjidhje. Në këtë mënyrë është a pamundur të pranohet dhuna si faktor vendimtar në ndryshimin e rendeve shoqërore. Marksizmi në këtë pikë e ka dhënë devizën e vet sipas formulës së mëposhtme:
"dhuna në histori luan edhe një rol tjetër, pikërisht rol revolucionar, që ajo, sipas fjalëve të Marksit, është mamia e çdo shoqërie të vjetër, kur kjo është e mbarsur me një shoqëri të re, që dhuna është ai instrument, me anën e të cilit lëvizja shoqërore çan rrugën e vet dhe shkatërron format politike të ngurosura dhe të vdekura, -për të gjitha këto z. Dyring nuk bën fjalë fare. Vetëm me psherëtima dhe rënkime ai pranon mundësinë se për përmbysjen e ekonomisë shfrytëzuese do të lypset, ndoshta dhuna -për fat të keq, e dëgjuat! Sepse çdo përdorim i dhunës e demoralizoka atë që e përdor" (F. Engels, Anti-Dyring, f. 180).
Fakti që pranohet se prona private ka lindur përpara dhunës duhet të tregojë se ato nuk kanë karakter birërie dhe detyrimisht prona do të ekzistojë përtej dhunës; dmth pronë do të ketë dhe dhuna do të mungojë në historinë e njerëzimit (kjo i përket të ardhmes). Pastaj problemi , nga Engelsi, është parë në parim dhe përgjithësimi i saj ka të tjera parametra jo vetëm përgjatë rendeve shoqërore, por sidomos në lindjen dhe vdekjen e shtetit. Në qoftë se do të bënim një përmbledhje të hapësirës së lindjes së shtetit do të hasnim në fenomenin e ideve juridike ku vazhdimësia e politikës me mjetet e dhunës nuk e krijon shtetin, por, përkundrazi, është shteti ai që formon strukturat ushtarake duke i kaluar nga ato të bashkësisë në ato të pushtetit publik dhe në këtë mënyrë përgatiti shtetin të gatshëm të kacafytet me vetveten. Studimi i formave të luftës dhe dhunës përgjatë komunës fisnore, shtetit e rendeve shtetërore, në gjurmët e raportit absolut kohor-hapsinor, më ka çuar në përfundimin se dhuna ka përmbysur vetëm rendin shtetëror feudal dhe aspak më përpara apo më vonë. Ky përfundim është në përputhje me dialektikën materialiste ku ajo nuk e pranon përsëritjen, pasi në këtë rast do të pranonim edhe barazinë. Kështu që nuk mund të pranohet që rendi i kapitalit do të përmbyset me dhunë, me një revolucion të përbotshëm me një arenë të përbotshme. Përfundimi i fundit është në kundërshtim me historinë duke hapur dy probleme të lidhura me temën e pabarazisë sociale. Së pari me zhdukjen e padrejtësive shoqërore dhe, së dyti, me shkrirjen e rendeve dhe racave duke realizuar ndryshimin e natyrës njerëzore për shkakun e kohëlindjeve të diferencuara të popujve dhe racave. Problemi ka tjetër dinamikë nga ajo e parashikuar nga Marksi dhe paraardhësit e tij. Ky i fundi ka marë për bazë veprimet e një pjese të racës së bardhë duke i përgjithësuar deri në absolutizëm pa i shkuar ndërmënd se do të bëhej viktimë e bashkëkombasit të vet, vetëm se ky në fushën e fizikës duke tentuar t'i zgjidhë problemet e kësaj shkence me anë të filozofisë dhe me alternimin e ndërgjegjes së njeriut me eksperimentin.
Problemi shtrohet në mënyrën e kalimit nga pabarazia shoqërore natyrore drejt unifikimit të racës njerëzore, në mënyrë që t'i përgjigjemi disi më saktë problemit të shtruar nga Rusoi dhe të pretenduar në zgjidhje nga Marksi. Zgjidhja e dhënë nga Marksi është e vlefshme vetëm për një grup popujsh duke përjashtuar shumicën e racave dhe popujve të tyre dhe në momentin që ky grup popujsh bie në relacione me popujt e prapambetur ndodh paradoksi i binjakëve dhe ekuilibri prishet duke sjellë në arenën politike dhimbje të reja. Dmth tentative për të eleminuar pabarazitë shoqërore midis racave kthehet kundra racës superiore, nga pikëpamhja ekonomike, dhe ligjet e deriatëhershme ekonomike nuk kanë më vlerë. Pika ku fillon kthesa e mendimit të ri filozofik është përmasa e pranimit të mënyrës së përmbysjes së rendeve shoqërore shtetërore, por edhe përpara tij, pasi komuna primitive ka dy përmasa me parametra krejt të kundërt. Sipas Marksit:
"Në një shkallë të caktuar të zhvillimit të tyre forcat prodhuese materiale të shoqërisë bien në kundërshtim me marrëdhëniet ekzistuese në prodhim ose - gjë që është vetëm shprehja juridike e këtyre të fundit - me marrëdhëniet e pronës, brënda të cilave ato ishin zhvilluar deri në këtë kohë. Nga forma të zhvillimit të forcave prodhuese këto marrëdhënie bëhen pranga për to. Atëhere fillon epoka e revolucionit social (nënvizimet tonat)" (K.Marks, Rreth kritikës së ekonomisë politike, f. 11)
E gjitha kjo është e vlefshme për rendet shtetërore përderisa pranohen forcat prodhuese, marrëdhëniet në prodhim dhe prona. Përpara rendit shtetëror formula e Marksit nuk ka vlera edhe pse kemi dy revolucione sociale me shkaqe dhe pasoja krejt të tjera. Detyrimisht ajo nuk mund të ketë vlera në rrugëvazhdimin e shtetit drejt fundit të tij. Atëhere ngelet për të zbuluar se çfarë ka ndodhur me qelizat materiale të shoqërisë përpara se të formohej shteti dhe si janë transformuar përgjatë shtetit gjë e cila është konstatuar nga marksizmi i proletarëve pa u zgjidhur dhe pa u marrë për bazë në asnjë element, me përjashtim të dhunës (libri i Engelsit Anti-Dyringu). Këtë fakt e gjejmë në letrën e Engelsit drejtuar Meringur më 14 korrik 1893 ku thuhet:
"...në fillim ne ngulmuam kryesisht dhe duhej të ngulmonim, në nxjerrjen e ideve politike, juridike dhe të pikëpamjeve të tjera ideologjike e të veprimeve të kushtëzuara prej tyre nga faktet ekonomike që janë në themel të tyre. Këtu për shkak të përmajtjes ne atëhere lamë pas dore çështjen e formës: Ç'rrugë ndjek formimi i këtyre ideve etj." (Marks-Engels, Letra të zgjedhura, f. 674-680)
Duke u marrë me këtë problem, sidomos në fushën e fesë (Feja dhe Intelektualët), luftës (Lufta dhe Njerëzimi) dhe mendimit filozofik (Marksizmi, Leninizmi dhe Revolucioni Social), arrita në përfundimin se po të kishin zgjidhur këtë problem Marksi me Engelsin nuk do të kishin arritur në përfundimin mbi formimin e klasës së proletarëve dhe të diktaturës së tij, nuk do të kishin absolutizuar formulën e revolucionit social për të gjithë rendet shoqërore dhe për të gjithë popujt. Problemet janë shumë me komplekse dhe kjo i detyrohet pikërisht atij fenomeni që kishte parashikuar Ajnshtajni (pas gjysëm shekulli) në fushën e fizikës, por që gjente zbatim vetëm në fushat shoqërore: Paradoksit të kohës (ose paradoksi i binjakëve, që është e njëjta gjë).
Vetëm fakti që përpara se të lindë shteti klasor në shoqërinë e atij shteti kanë ekzistuar: dy forma fetare (paganizmi dhe politeizmi), prona komunare, lufta jo si vazhdim i politikës dhe ushtria e popullit të armatosur (të gjitha këto të konstatuara nga autorët e marksizmit) duhet të shërbejë si argument që problemi nuk është absolut dhe në përputhje me formulën marksiste. Pastaj po të marrim për bazë faktin qe feja nuk lind në mënyrë absolute në fund të rendeve shoqërore përpara se të realizohet ndryshimi i tyre (feudalizmi ka pasur këtë karakteristikë), duhet të tregojë se problemi i zgjidhur nga Marksi është vetëm për racën e bardhë dhe vetëm për ata popuj që në zhvillimin e tyre kaluan përtej rendit feudal. Por gjithsesi atje teoria e Marksit nuk u muar për bazë për të ndryshuar padrejtësitë sociale. Për të tjerët problemi është krejt tjetër për tjetër dhe teoria e Marksit nuk ka vlera dhe pikërisht në ato vënde ku teoria e Marksit nuk mund të gjente zbatim atje u tentua zbatimi duke sjellë shumë dhimbje shoqërore
Në qoftë se do të analizojmë historinë e formimit të rendeve shoqërore, në të gjithë Globin, duke filluar nga i pari do të kishin këtë panoramë hapësinore ekuacionale:
Rendi i parë është analog me botën e kafshëve dhe kjo ka vazhduar tepër-tepër gjatë. Kopetë e njerëzve-kafshë kanë bredhur në kërkim të ushqimit në përputhje me kontinumin e tyre kohor-hapsinor ku popujt e stërvjetër nuk kanë lëvizur përtej hapësirave të prejardhjes së tyre antropomorfe. Problemi këtu ka shumë mangësira ekuacionale, por jemi të detyruar të pranojmë qe puna (marrëdhëniet njeri-natyrë) ka lejuar transformimin e antropomorfit në njeri dhe ky proçes ka gjetur zbatim në vënde të ndryshme dhe kohëra të ndryshme. Kjo e fundit është shkaku themelor i pabarazisë sociale të njerëzimit që mbështetet në shpejtësinë e zhvillimit shoqëror (nuk është e saktë që ambienti luan rol kryesor, ky i fundit është jo vetëm sekondar, por dhe i papërfillshëm), e cila duke mos qënë e barabartë ndër grup fiset dhe grup komunat e para nuk ka se si të jepte një unitet të barasvlefshëm zhvillimi të popujve të mëvonshëm, qoftë dhe brënda një race. Ky problem nuk është zgjidhur akoma jo vetëm në planin zbatues, por as në atë konstatues ku akoma merret për bazë parimi monogjenitik i lindjes së njeriut në Tokë, ku e ka zanafillën gabimi i shumë teorive të mëparshme.
Në momentin që realizohet ndarja e punës, në atë moment mund të pranojmë formimin e shoqërisë njerëzore konform praktikave të sotme ku spikat ekzistenca e ideve fetare (kulti i natyrës). Kjo do të thotë që akti i parë i ndarjes së punës është ndarja e punës mendore nga ajo fizike (zhdukja e kësaj ndarjeje duhet të jetë dhe akti i fundi i padrejtësive shoqërore), përderisa ekzistojnë priftërinjtë. Ky revolucion, që pa dyshim përbën lidhjen e natyrës me njeriun, nuk ka lidhje as me forcat prodhuese dhe as me pronën pasi ato nuk ekzistojnë akoma. Ngelet për tu zbuluar lidhja midis parimit njerëzor të ekzistencës (kërkesa për mirëqënie) dhe ndarjes së punës, proçes i cili ka nevojë për shumë stërhollime të tjera. Pabarazia sociale nuk ekziston brënda relacioneve komunare dhe ajo bie në sy vetëm në momentin kur relatohen dy komuna, dy popuj, dy raca. Atëhere bie në sy që të relatuarit janë të diferencuar në zhvillimin e tyre specifik dhe kjo duhet t'i dedikohet pikërisht shpejtësisë së zhvillimit shoqëror, e cila nga ana e saj është një normë natyrore dhe aspak shoqërore. Dmth pabarazia sociale midis të relatuarve nuk ka si shkak themelor botën e njeriut shoqëror, por botën e njeriut natyror dhe kjo nuk është kuptuar as nga Rusoi dhe as nga Marksi. Në momentin që realizohet ndarja e punës në atë moment ne duhet të pranojmë lindjen e padrejtësisë dhe aplikimin e lidhjes objekt-subjekt. Dinamika sociale zhvillohet nga bashkësia e dinamikës të specifikave sociale dhe këto duhen zbuluar përpara se të përcaktojmë se kush është shkaktari themelor i padrejtësisë shoqërore. Në këtë pikë merr vlerë kategoria domosdoshmëri-liri e cila e nxjerr jashtë loje pikëpamjen e Rusoit mbi pabarazinë e njeriut për shkakun e lindjes së pronës (këto kanë lidhje paralele, por ato përfaqësojnë dy gjëra të ndryshme me lindje të ndryshme, pra nuk kanë karakter birërie).
Une pretendoj qe problemi i pronës private është parë në mënyrë ekstreme duke i dhënë asaj një rol absolut në zhvillimin e mëtejshëm të shoqërisë njerëzore paçka se kjo gjë nuk ka qenë e vërtetë në të gjithë popujt e racës së bardhë. Kur vjen puna për të analizuar problemet e popullit shqiptar historikisht vëmë re se proçesi i konsolidimit të pronës private ka filluar vetëm në shekullin e XX-të dhe, kjo, në mënyrë të sforcuar. Shkencat shoqërore e kanë analizuar pronë private sipas variantit të dinamikës në popujt e racës së bardhë të cilët i parakaluan të gjitha rendet shtetërore duke pasur një shpejtësi zhvillimi tepër të madhe dhe me këtë i parakaluan me shpejtësi të gjitha format evolutive të pronës dhe arritën në finishin e pronës private mbi mjetet e prodhimit industrial. Pikërisht këtë pikë pat marrë për bazë Karl Marksi dhe Frederik Engelsi kur postuluan:
"Është e vërtetë se prona private në lëvizjen e vet ekonomike e shtyn veten drejt heqjes së vet, por këtë ajo e bën vetëm nëpërmjet një zhvillimi të pavarur prej saj, të pavetëdijshëm, që kryhet kundër vullnetit të saj dhe që kushtëzohet nga natyra e vetë objektit, vetëm nëpërmjet lindjes së proletariatit si proletariat, -këtij mjerimi të vetëdijshëm për mjerimin e vet shpirtëror e fizik, këtij çnjerëzimi të vetëdijshëm për çnjerëzimin e vet dhe që, për këtë arësye, zhduk vetveten. Proletariati vë në zbatim dënimin që i jep vetes prona private duke lindur proletariatin, po ashtu sikurse ai zbaton dënimin që i jep vetes puna me mëditje duke prodhuar pasurinë e huaj dhe mjerimin e vet" (nënvizimi i autorëve) (Marks-Engels, Familja e Shenjtë, f. 42).
Unë pretendoj, në gjurmët e teorisë së absolutizmit analitik, se lidhja e pronës private me klasat shoqërore dhe, sidomos, me klasën hipotetike të proletarëve, duhet konsideruar një lapsus në teorinë e marksizmit vetëm për faktin më të thjeshtë fare: klasat shoqërore, në mënyrë absolute, nuk rrjedhin nga format e pronës dhe paralelizmi i tyre kohor i nënshtrohet paradoksit të binjakëve mbi çbazë e njohin shqiptarët e sotëm. Në qoftë se do të pranojmë që forma e parë e pronës është ajo komunare, apo fisnore, ku nuk ekzistojnë klasat shoqërore jemi të detyruar të pranojmë që marksizmi ka marrë për bazë variantin që imponon zhvillimi shoqëror në një pjesë të racës së bardhë në përputhje me shpejtësinë e zhvillimit shoqëror përkatës dhe këtë e ka absolutizuar për të gjithë njerëzimin.
Në realitet vazhdimësia e mëtejshme e zhvillimit të njerëzimit ka kaluar nëpërmjet një sërë modifikimesh shoqërore ku influenca e njeriut mbi njeriun ka qënë determinuese dhe teoria e Marksit nuk ka gjetur zbatim aplikativ. E gjithë kjo, në fushën e teorisë, ka ndodhur për efekt të ngatërrimit të pabarazisë shoqërore për shkaqe natyrore me padrejtësitë sociale për shkaqe shoqërore. Në qoftë se do të ishin analizuar dhe shkaqet e lindjes së gjithëseicilës do të ishte zbuluar se padrejtësia shoqërore ka lindur e para, që në momentin kur njeriu la punën dhe u muar me mëndjen e vet (lindja e fesë). Ky akt ka ndodhur përpara ndarjes së punës dhe proçesi duhet parë i lidhur me marrëdhëniet njeri-natyrë dhe njeri-njeri, akoma më tej, ai duhet parë si akti që ka çuar në lindjen e ndarjes së punës ku prona private nuk ka qënë e lindur. Atëhere pikëpamja e Rusoit është reflektim i interesave të kohës dhe jo një tendendë zgjidhjeje të gabimeve të njeriut.
Në këtë pjesë do të flasim për teatrin shqiptar duke i treguar lexuesit të nderuar se si eshte historia e këtij institucioni, si ka lindur, përse ka lindur dhe si është zhvilluar. Fjala është për historinë e fillimit të Teatrit Shqiptar, të kësaj gjinie që në vitet 1950-1980 ka pasur një shpërthim talentesh që si zor të përsëriten më, por që kanë pasur një themel që nuk i takon teatrit të sotëm shqiptar dhe aq më tepër teatrit të epokës komuniste, por që i takon luftës së madhe për mëvetësi kombëtare një Populli të tërë. Këtë gjë shqiptarëve të sotëm ja kanë ndaluar ta dinë edhe për pak kohë, pasi do të dilte në shesh fare hapur roli antikombëtar i një partie, i klasës së saj politike dhe, sidomos, i produktit intelektual të saj i cili, pas 1992, i ka shpallur luftë të hapur popullit shqiptar duke e luftuar më shumë se të gjithë armiqtë shekullorë të marrë së bashku. Nuk dua të flas për këta mjeshtra të teatrit shqiptar, por për fillimet e tij për t'i treguar lexuesit se ku e ka zanafillën gjinia e Teatrit Shqiptar pasi dy autorët e kësaj teme në vitin 2005 (Flori Slatina dhe Prof. Dr. Josif Papagjoni) na kanë dhënë një panoramë të tillë ku duket sikur teatri shqiptar ka zbritur nga qielli i zi komunist duke mos evidentuar punën pasionante të disa personazheve të panjohura në këtë fushë, por që gjithsesi hodhën themelet e një ndërtese që akoma i reziston shkatërrimit me kulmin që krijoi për mbi një shekull edhe pse manipulatorët e historisë kërkojnë me çdo çmim t'ja zvogëlojnë moshën, shpirtin dhe madhështinë.
Dy autorët e historisë së teatrit shqiptar e kanë e kanë shpalosur punën e tyre pas nocionit "Teatri Kombëtar" duke hedhur idenë që Teatri Shqiptar Kombëtar ka lindur në maj të 1944 në Përmetin e partizanëve (Josif Papagjoni, Teatri Kombëtar, f. 31; gjë që u kundërshtua nga një studiues tjetër i cili e hodhi poshtë datën 24 maj 1944 duke ngritur versionin që Teatri Kombëtar nuk ishte formuar në Përmetin partizan, por në Tiranën partizane më 29 prill 1945 (Flori Slatina, 60 vjet Teatri Kombëtar, f. 7,8). Kam rast t'i tregoj popullit shqiptar që këto nuk janë të sakta jo vetëm në rrafshin kombëtar, por as në atë specifik siç ishte termi "teatri partizan", mbi çbazë u ngrit teatri i mëvonshëm popullor emërtimi i të cilit ishte fund e krye spekulativ për të krijuar një vijë demarkacioni midis teatrit realisht kombëtar dhe produktit të zi komunist; ku i pari i përkiste traditës shekullore kombëtare, kurse i dyti krimit antishqiptar të artit dhe kulturës.
Vini re se çfarë ndodh me studimet e kësaj fushe dhe si ndryshohet historia reale e Teatrit Kombëtar Shqiptar edhe pse pas 1992 ju ndryshua emri nga "Teatri Popullor" në "Teatri Kombëtar" mbi ç'bazë duhej ndryshuar dhe historia e tij duke kaluar në një rrafsh më realist dhe më afër të vërtetës. Për t'i mbushur mëndjen shqiptarëve se jeta e teatrit shqiptar fillon pas 1944 dy autorët e mësipërm "grinden" midis tyre për të krijuar vërtetësinë e alibisë se 1945, si datë të fillimit të teatrit shqiptar.
Sipas Flori Slatinës në librin "60 vjet Teatri Kombëtar" panorama e fillimit të teatrit shqiptar e ka zanafillën në shekullin e XIX, "te nisma e Koto Hoxhit, i cili, më 1874, me disa studentë, mundi të organizojë shfaqjen e parë teatrale publike në gjuhën shqipe" (f. 7) pa na treguar se ku e ka marrë këtë informacion edhe pse Fjalorët Enciklopedik Shqiptar (1985 dhe 2008) protendojnë se Koto Hoxhi ishte një nga themeluesit e teatrit shqiptar me pjesën "Dasma lunxhote" më 1874. Unë dyshoj në saktësinë e këtij informacioni (pretendoj që është i sajuar) edhe vetëm prej faktit që gjuha shqipe na qënka përdorur në atë çfaqje. Pastaj bëhet një kapërcim 34 vjeçar për të kaluar në teatrin e Gjirokastrës ku më 23 shtator 1909 u dha pjesa e parë teatrale "Besa" e Sami Frashërit, e cila u rishfaq pas tre ditëve, më 26 shtator. Të njëjtën mbrëmje e njëjta pjesë, shfaqet edhe në Janinë nga studentët libohovitë. Më pas vjen shfaqja teatrale në Delvinë, "Dashuri e Mëmëdheut" shkruar nga Namik Delvina (f. 7,8). Autori i librit mbi 60 vjetorin e Teatrit Kombëtar pretendon se gjatë gjithë kësaj kohe u shfaqën 50 pjesë teatrale me përmbajtje patriotike që anashkalonin profesionalizmin (f. 8). Sipas tij në vitin 1928 Mihal Popi krijon në Tiranë një grup amator të fuqishëm, sipas përvojës në Shkodër dhe Korçë. Në vitin 1932 ai e merr seriozisht këtë dëshirë dhe interpreton me shumë kolegë të tjerë pranë shoqërisë "Tirana" duke përbërë grupin teatral pranë kinoteatrit "Gloria" (përse nuk mund të merret kjo datë si datëlindja e teatrit shqiptar, psh). Por me të drejtë më lind pyetja: ku është analiza e përvojës së teatrit në Shkodër dhe Korçë në këtë 60 vjetor të teatrit shqiptar? Mos vallë ka një panoramë krejt tjetër, por që autori e fsheh me qëllim? Sipas këtij autori numurimi i kohës së Teatrit Popullor fillon me 29 prill 1945 me pjesën "Topazi", e cila kohë konsiderohet si fillimi i teatrit profesionist shqiptar (f. 8). Unë kam rast t'i tregoj këtij autori që kjo nuk është e vërtetë jo vetëm në funksion të teatrit shqiptar, por as në funksion të profesionalizmit, bile, akoma më tej, as në funksion të Teatrit Popullor, i cili ka një panoramë më komlekse dhe krejt tjetër për tjetër. Fakti që aktori Mihal Popi ka qënë pjestar në grupet teatrore para 1945 dhe pas këtij viti, duke mos u përmëndur nga autori i librit të mësipërm për vitet pas 1945 (f. 8-10) dhe përmëndet kalimthi si yll në këtë teatër (f. 11) duhet të shërbejë si argumenti më i parë dhe i thjeshtë i manipulimit të historisë së Teatrit Shqiptar. Pastaj përmënden një seri pjesësh të huaja si Revizori, Otello, Orët e Kremlinit, Hamleti, Dhelpra dhe Rrushtë, Çështja Ruse, Zëri i Amerikës, etj (f. 10; përse nuk përmëndet "Martesa" e Gogolit?), por kush ishin përkthyesit e këtyre pjesëve teatrale dhe nga kush i kishin përkthyer? Kur flasim për histori të Teatrit Shqiptar dhe aq më tepër për një histori 60 vjeçare të tij mendoj (gjë e argumentuar nga studiuesit e vërtetë të Teatrit Kombëtar Shqiptar) se këto gjëra e plotësojnë imazhin profesional të Teatrit Shqiptar. Pas autorit të një drame, për nga rëndësia aplikative, në qoftë se është e huaj, radha i vjen përkthyesit, pastaj regjizorit dhe në fund aktorëve. A nuk tregojnë të gjitha këto për një analizë të përciptë të personaliteteve të Teatrit Shqiptar dhe e gjitha kjo e qëllimtë? Çfarë kërkon të fshehë autori i librit mbi 60 vjetorin e Teatrit Kombëtar Shqiptar? Mos vallë kërkon të fshehë faktin që teatri shqiptar është 131 vjeçar dhe themeluesit e tij kanë qënë armiqtë e komunizmit shqiptar, por ai, si produkt i këtij komunizmi, kërkon me çdo çmim t'i mbushë mëndjen popullit shqiptar se çdo gjë pozitive fillon me komunizmin?
Vazhdojmë më tej!
Njeriu që konsiderohet si më kompetenti në këtë fushë me titull Profesor-Doktor dhe anëtar i Qëndrës së Studimeve të Arteve, duke i botuar punimet e tij nën logon e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, është Josif Papagjoni, i cili në vitin 2005 botoi studimin e tij mbi Teatrin Kombëtar dhe, në vitin 2009, punimin Enciklopedi (Teatri & Kinematografia Shqiptare). Vetëm fakti që në këto dy punime nuk gjëndet emri i aktorit të Teatrit Kombëtar dhe Kinematografisë Arben Imami duhet të tregojë për një tendencë të paragjykuar edhe pse, ndoshta, vetë z. Imami nuk ka dashur të prononcohet në veprimtarinë e arteve shqiptare pasi kishte kaluar në politikë (Presidenti i nderuar amerikan Mc. Ronald Regan nuk e fshehu për asnjë çast që kishte qënë aktor në disa filma (sipas Fjalorit Enciklopedik të Pasho Baku-t, Tiranë 2002)). Në të njëjtin pozicion gjëndet aktori dhe politikani Zef Bushati, por që gjëndet në Enciklopedinë e mësipërme. A nuk tregojnë të gjitha këto për fshehje të së vërtetën dhe, në fund të fundit, a janë të sakta dhe të plota analizat, mbi teatrin shqiptar, në këto dy punime të konsideruara si më të kompletuarit?
Vini re se si i analizon prof. Dr. Josif Papagjoni lindjen e ideve teatrore në Shqipëri, si janë formuar institucionet teatrore shqiptare dhe kujt nga këto institucione i atribuon fillimin e teatrit të sotëm shqiptar (tek të gjithë studiuesit e artit në Shqipëri mungon arësyeja ligjore e lindjes së artit në vëndin tonë)!
Autori e fillon analizën me një ndjenjë sentimentale duke "u shkrirë" për institucionin e teatrit kombëtar. Po të kujt teatri: të teatrit realisht kombëtar me një histori 131 vjeçare me autorë dhe aktorë luftëtarë të çështjes kombëtar, apo të teatrit politik me një subjekt antikombëtar që lulëzoi për 48 vjet duke mbuluar me diktaturën e vet të gjithë produktin shkencos dhe kulturor të popullit shqiptar? Pikërisht këtë nuk janë të aftë të diferencojnë studiuesit e artit në Shqipërii duke e paraqitur situatën historike të teatrit shqiptar jo vetëm të cunguar, dmth jo të plotë, por dhe të shtrëmbëruar, dmth ireale.
Sipas autorit tonë idetë teatrore ekzistojnë që në kohën e ilirëve pasi në Apolloni, Durrahium, Butrot, Bylis, Nikai (Klos), Foinike, Sofratikë gjënden rrënoja të teatrove dhe amfiteatrove antike dhe rrjedhimisht ato përbëjnë një institucion të rëndësishëm në jetën shoqërore dhe trashëgiminë kulturore të ilirëve (f.15). Kjo gjë edhe mund të jetë e vërtetë, por në këtë rast ne, shqiptarët, nuk jemi pasardhësit e ilirëve dhe këta të fundit janë vëllezërit e helenëve. Kjo nuk ka asgjë të keqe, por çfarë përfitimi kemi prej kësaj në fushën e teorisë dhe, në fund të fundit, a është e saktë? E sqaroj autorin e studimit mbi teatrin komunist, sepse në realitet ai këtë lloj teatri ka marrë për bazë, se mbeturinat e teatrove dhe amfiteatrove në tokën e banuar sot nga shqiptarët nuk janë produkte të ilirëve kur pranojmë se shqiptarët rrjedhin prej tyre. Ato janë mbeturinat e shtritshmërisë së helenëve nëpër shekuj (shek IX-shek. III pa. Kri) dhe tregojnë mënyrën se si ka ndryshuar një pjesë e ilirëve në epirotë. Këtu qëndron sekreti i prejardhjes së shqiptarëve të sotëm, por që autori ynë merr përsipër të lidhë epokat e mëdha historike me anë të ideve teatrore edhe pse ato kundërshtojnë njëra-tjetrën në shkaqet dhe pasojat e gjithseicilës. Shkalla e zhvillimit shoqëror të shqiptarëve të sotëm (shek. XX-të) na e jep këtë të drejtë konkluzive pasi nuk ka asnjë mundësi teorike ekzistenca e një retrospektive të tillë. Kjo nuk është pasur parasysh nga autori në të gjithë konteksin e përmbledhjes së tij edhe pse ka studiuar materializmin filozofik në shkollën e tij të lartë universitare.
Pastaj autori ynë kalon në epokën e rilindjes ku pretendon se "teatri shfaqet tashmë si një dukuri e mirënjohur, e dokumentuar dhe e shtrirë në gjithë trojet shqiptare" (f. 15), kur dhe më bufi e di sa shqiptarët në ato vite para mbi një shekullore nuk e njihnin unitetin kombëtar jo vetëm në atë shpirtëror, por as në rang shteti. Atëhere për çfarë trojesh shqiptare bën fjalë autori ynë. A nuk fillon këtu mashtrimi historik dhe tjetërsimi i realitetit shoqëror të popullit tonë?
Sipas tij "e para shfaqje teatrore e dokumentuar nga burimet arkivore është "Dasma e Lunxherisë" në vitin 1874 e Koto Hoxhit, me nxënësit e shkollës normale "Ta zografia" të Qestoratit, Gjirokastër" (f. 16). Në këtë informacion ka shume pasaktësira që më kanë çuar në përfundimin se ato janë të sajuara. Së pari në fjalorët enciklopedikë shqiptar thuhet "Dasma lunxhiote", apo "Dasma ne Lunxhëri" (kur flet për Qestoratin) dhe jo "Dasma e Lunxherisë"; së dyti shkolla e Qestoratit në ato vite ka qënë shkollë greke dhe jo shqiptare (është njësoj sikur të thuhet se tynelin e Semeringut e kanë bërë shqiptarët meqënëse inxhinjeri zbatues ka qënë shqiptari Karl Gega); se treti, cili është burimi arkivor që e ka thënë këtë, pasi autori nuk citon burimin; flitet për teatrin e një kombi dhe jo për një tuf delesh. Që në këtë pikë duket serioziteti dhe qëllimi i botimit të këtyre veprave.
Autori vazhdon me autorë të tjerë (Sami Frashërin) më 1875, me Shkodrën 1879 në Kolegjin Saverian, arbëreshin Leonardo De Martino 1880 në Shkodër, vazhdon me përshtatjen e Pashk Babit më 1882 të pjesës "I biri çifutit", pastaj konsideron të parën dramë shqiptare me strukturë të mirëfilltë "Emira" të arbëreshit Françesk Anton Santori e shkruar në 1885 dhe e botuar nga De Rada në gazetën "Flamuri i Arbërit" duke përmëndur një sërë autorësh të dramave shqiptare si Çajupin, Fishtën, Nolin, Gramenon, Floqin, Toskën, Gjeçovin, Delvinën etj. Më tej autori na përmënd Urdhërin e Jezuitëve të Kishës Katolike të Shkodrës si ndërtuesen e një salle për organizimin e shfaqjeve teatrore duke pranuar se ky është institucioni i parë teatror i ngritur me kontributin e kishës (f. 16; përse të mos merret si data e fillimit të teatrit shqiptar, psh?). Më pas autori pranon ekzistencën e një trupe shkollore në Korçë më 1899 (përse të mos merret në konsideratë kjo datë, psh) e cila dha çfaqjen "Otello" të Shekspirit si dhe shfaqjet e shumta në fillimin e shekullit të XX-të (1909-1912); kështu klubi "Labëria" i Vlorës jep çfaqjen "Vdekja e Pirros" (1908) të Mihal Gramenos dhe "Besa" (1909) të Sami Frashërit ; klubi "Drita" e Gjirokastrës jep shfaqjet "Besa", "Agimi"; klubi "Bashkimi" i Delvinës jep shfaqjen "Dashuria e mëmëdheut" të Namik Delvinës; shoqëria e grave "Ylli i mëngjesit" jep dramën e Shilerit, "Vilhelm Telin"; Klubi "Dituria" në Korçë, Klubi "Afërdita" në Elbasan, shoqëria "Vllaznia" e Durrësit japin një sërë shfaqjesh teatrore; në Janinë më 1909, në kafen "Iskania" u luajt drama "Besa"; po kështu u luajtën shfaqje teatrore nga klube patriotike kulturore edhe në Stamboll, Bukuresht, Kostancë, Shkup, Uorçester (ShBA), etj (f. 17).
Prej kësaj analize autori kalon në dy pikat kryesore ku përqëndrohet zhvillimi i teatrit: në Shkodër dhe Korçë, dhe në vitet '30 edhe në Tiranë (f. 17). Në planin përgjithësues shtrohet pyetja: si mund të përqëndrohet teatri shqiptar në dy pika kur lëvrimi na qënka bërë në të gjithë qytetet shqiptare dhe pothuajse në të gjitha qytetet ballkanike ku kishte shqiptarë? Përse e përdor këtë metodë analitike autori ynë kur e di shumë mirë që në qytetin e Shkodrës, të paktën, teatri artistik kishte 50 vjet që lëvrohej ( e bukura është që autori e pranon që qyteti i Shkodrës mbetej qëndra më e rëndësishme e zhvillimit të teatrit, f. 18)? Përse autori mohon një vëndlindje dhe një vënd-zhvillim të teatrit shqiptar, apo që të nxjerrë në pah një vënd tjetër dhe njerëz të tjerë? Metoda e përdorur shumë shpejtë do të dalë kundra tij edhe kur të flasim për fillimet e teatrit shtetëror në Tiranë, mbi ç'bazë ai ngre hipotezën se ka lindur teatri shqiptar i sotëm.
Në dy faqe e gjysëm autori analizon zhvillimin e ideve teatrore në qytetin e Shkodrës (f. 19-21) ku çuditërisht pranon (po citoj të plotë fjalinë e parë):
"Në vitin 1918-1919 u krijuan (në këtë qytet kishte 40 vjet që ekzistonte teatri mirëfilli në sajë të etërve jezuitë, GH) tri shoqëri të mëdha, të organizuara përpuqur rregullave, kritereve e kërkesave profesionale" (f. 19).
A nuk do të thotë kjo, sipas kësaj fraze, që teatri profesionist ekzistonte në Shkodër në fillimin e shekullit të XX-të? Atëhere si ka mundësi të pranohet 60 vjetori i Teatrit Kombëtar? Si ka mundësi që në dy faqe e gjysëm të pasqyrohet një zhvillim kulturor me jetëgjatësi 66 vjeçare që është themeli i 60 vjetëve të mëpastajmë? Por unë pretendoj se autori nuk e ka marrë me seropzitet zhvillimin e teatrit në qytetin e Shkodrës dhe këtë e ka bërë me qëllim paragjykues për të arrirë në një finish të dëshiruar. Vini re se si i referohet fakteve dokumentare mbi këtë zhvillim duke folur për dramat e suksesshme të luajtura në atë kohë:
Patën jehonë për kohën edhe shfaqjet: "Tre cubat", "Shërbëtori i dy zotnive", "Pata", "Bylbyli", "Vllaznia dhe shkarpa", "Dy zotërinj pa pantallona", "Kombi e flamuri", "Dy gungaçët", "Sarafi", "Moisi Golemi", "Atdheu nuk mohohet", "Kthimi i Skëndërbeut për liri në Shqipëri", "Aventurat e Paçalinit", "Metamotfoza shkodrane" etj.3 (f. 19)
Pika .3 e referimit të burimeve nga është marrë ky material thotë:
3 Shih: Jakup Mato, Rrjedhave të artit paraprofesionist, Akademia e Shkencave, Qëndra e Studimeve të Artit, 2004, f. 35-56; Buletini "Shkodra", 1961, nr. 2, f. 212; "Posta e shqypnis", 23.2.1913; "Zani i Shna Ndout, qershor 1919, f. 102; "Agimi", 1919, nr.3, f. 5; "Vullneti i Popullit", 4.12.1931; M.Prenushi, Mbi grupet diletante teatrale te Shkodrës, "Nëndor" 1964. nr. 3, f. 128; "Cirka", 11 prill 1937.
Duke disponuar revistën "Cirka", te kësaj date dhe këtij viti, lexoj:
Grupi K.Th.Rozafat tfaqi me 29 të mojit të kaluem Dramin "Artaksersi" të punuem lirisht shqyp prej P.A.Fishtës mas shkrimtarit të përmëndur Metastasio (sipas revistës "Cirka", v. II, dt. 11 prill 1937, f. 79).
Asnjë nga dramat e përmëndura nga autori i historisë së teatrit komunist nuk përkon me njoftimin e dhënë nga revista "Cirka". Atëhere përse e ka përfshirë në referim këtë revistë, për të shtuat besimin, apo e ka shtuar për të rritur kapacitetin bibliografik?
Në një faqe e dy rreshta (f. 22-23) autori analizon zhvillimin e teatrit në qytetin e Korçës duke e paraqitur këtë qytet si qëndrën e dytë më të fuqishme në fushën e teatrit shqiptar deri në vitin 1945. Mënyra e ndërtimit të kësaj fraze tregon se autori i kë vënë qëllim vetes ta paragykojë historinë e teatrit shqiptar dhe të veçojë periudhën historike nga ajo antihistorike edhe pse personazhet kryesore të teatrit shqiptar marrin pjesë në të dy epokat, të paktën deri në vitet 60-70, duke e ngatërruar gjenezën e teatrit kombëtar shqiptar, por që në realitet fshehin një qëllim të ndërgjegjshëm të një kombi në formim e sipër.
Në pesë faqet e mëpastajmë (23-28) autori analizon dinamikën e zhvillimit të teatrit në qytetet e tjera shqiptare si Durrësi, Vlora, Elbasani, Gjirokastra, Saranda, akoma më tej deri në disa qytete të vogla të vëndit si Pogradeci, Delvina, Kavaja, Lushnja, Fieri. Pas bërjes kryeqytet të Tiranës ky qytet tenton të fitojë një statut të ri kulturor ku dhe ndërtohet një godinë kinoteatri.
Deri në faqen 28 mbaron analiza e dinamikës së teatrit shqiptar përpara epokës komuniste ku autori nuk ka qënë në gjëndje të argumentojë që kjo dinamikë përbën themelin e teatrit të ardhëshëm jo vetëm në planin ideor, por kryesisht në planin regjizorial dhe aktorial. Pikërisht këtë ka fshehur autori ynë i nderuar dhe pikërisht këtë dua të evidentoj, pjesërisht, në këtë artikull të gjatë.
Pas kësaj faqeje autori mundohet të parakalojë thelbin e teatrit shqiptar duke shpikur një teatër partizan dhe duke e etiketuar si lëvizja që na u njihte me emrin Teatri Partizan, 1941-1945 (28-30). Por ka harruar që në këtë rast duhet të argumentojë ekzistencën e lëvizjes partizane përgjatë kësaj periudhe (sidomos periudhën 1941-1942), gjë jo vetëm që nuk është e vërtetë, por, mbi të gjitha, ajo është e shpikur nga fillimi deri në fund gërmë për gërmë dhe datë për datë. Është pika ku autori sajon të paqënën dhe krijon themelin e teatrit të mëvonshëm shtetëror, duke e paraqitur si teatër kombëtar edhe pse të gjithë aktorët dhe regjizorët vinin nga shkollat europiane dhe nga dy shkollat e vetme të teatrit shqiptar me një jetëgjatësi mbi gjysëm shekullore (Shkodra dhe Korça). Pikërisht kjo është ajo që nuk mund të pranohet tek autorit ynë dhe ajo që nuk ka ekzistuar kurrë sipas kësaj hapërire.
Për të realizuar mashtrimin në fushën e historisë së teatrit shqiptar autori analizon fillimet e Teatrit Shtetëror Shqiptar në funksion të teatrit partizan edhe pse ai ka qënë vetëm teatri i Tiranës dhe jo ndryshe; akoma më tej, këtë analizë e realizon me mangësira të mëdha duke fshehur personazhet që i dhanë frymën e parë këtij lloj teatri në qytetin e Tiranës dhe nga e kishin prejardhjen kulturore dhe edukative.
Sipas tij, parë nga rrafshi historik e dokumentuar, qoftë dhe si dukuri (dmth çfarë ka thënë deri më tani nuk na paskan qënë të dokumentuara), data 24 maj 1944 njihet përnjimënd si themelimi i teatrit nismëtar të quajtur "profesionist". Ai funksionoi si i tillë, vijëmisht, përgjatë një viti, deri më 25 maj 1945, kur, mbi bazën e tij u krijua, mëpastaj, për herë të parë në historinë e Shqipërisë, Teatri Profesionist i Shtetit (f. 31). I drejtohem autorit: mirë po i pranojmë të gjitha, por profesionalizmi si lindi tek kjo trupë, e ardhur nga mali, gjithmonë sipas jush? Sipas materialit që keni paraqitur në punimin tuaj teatri shqiptar nuk ka lindur më 1944 dhe as më 1945. Libri i juaj as historinë e teatrit të Tiranës nuk e paraqet saktë e jo më atë të Teatrit Kombëtar. E gjitha kjo duket qartë kur autori shfaq mënyrën se si u themelua teatri profesionist i shtetit shqiptar (dmth teatri i Tiranes) me 1945. Sipas tij:
Nga nje grup i posacem "kompetent" prej ketyre shfaqjeve u zgjodhen aktoret me te talentuar per te krijuar keshtu te parin teater profesionist ne Shqiperi. Nder ta ishin Mihal Popi, Fadil Shiroka, Mihal Stefa, Liza Vorfi, Behije Cela, Gjon Karma, Hasan Reci, Ndoc Meshkalla, Ndrek Shkjezi, Ndoc Deda etj ( i kujtoj autorit të këtyre rreshtave se: Gjon Karma, Ndoc Meshkalla, Ndrek Shkjezi, Ndoc Deda, Loro Kovaçi, Pjetër Gjoka i takojne Teatrit të Shkodrës, prej nga ata kaluan në Tiranë, GH) . Inagurimi dhe vënia e emrit "Teatri Profesionist i Shtetit" është bërë pikërisht me 24 maj 1945 në godinen ekzistuese te TK. Nen rregjine e Sokrat Mios, me aktoret probiste te Shkolles Dramatike me 30 maj 1945 u shfaq komedia "Topazi", e shkrimtarit francez Marcel Pagnol, e perkthyer nga Nonda Bulka, dhe kjo u quajt si shfaqja themeluese e TK (këtë e quani ju pinjollët e komunizmit, por jo populli shqiptar, GH) (nenvizimet e autorit) (f. 35).
Me poshte autori vazhdon:
Nga viti 1945 gjer ne vjeshte te vitit 1947 teatri kishte vetem personelin artistik dhe vetem nje person qe kryente gjithe punet administrative. Me shfaqjen e drames "Invadimi" Teatri i Shtetit" merr emrin Teatri Popullor. (39)
Nuk eshte veshtire nga keto rreshta te kuptohet pasaktesia dhe tendenca e autorit per te tjetersuar historine e teatrit shqiptar. Ekzistenca e Sokrat Mihos, Mihal Popit, Gjon Karmes, etj (themi etj. pasi ne kete grup ka qene Naim Frasheri, Pjeter Gjoka, Loro Kovaçi, Kadri Roshi, Sandër Prosi dhe nje njeri qe mori persiper perkthimin e dramave të para te ketij teatri, që ja atribuan më vonë Kolë Jakovës si redaktim) eshte e mjaftueshme per te argumentuar se Teatri i Shtetit komunist ishte formuar nga bashkimi i pjestareve te dy teatrove historike te popullit shqiptar, pamvaresisht nga niveli profesionist i tyre, por qe ne kohen e formimit te teatrit shteteror te Tiranes qendronin shume me lart se ky i fundit. E thene me shkoqur teatri shteteror u formua pasi u shkaterruan me qëllim politik dy teatrot kryesore ne Shqiperine e asaj kohe, ai i Shkodres dhe ai i Korces duke marre prej tyre ajkën e aktoreve dhe regjizoreve. Kete gje autori i punimit mbi Teatrin Kombetar, edhe pse e di shume sakte, mundohet ta parakaloje duke e paraqitur si inekzistent. A nuk do te thote ky shtremberim i historise, te pakten te atij mbi Teatrin Kombetar? A nuk do të thotë kjo se teatri shtetëror shqiptar i epokës komuniste është rezultat i asgjësimit të teatrit kombëtar shqiptar dhe zëvëndësimin e tij me diktaturën kulturore. Imagjinoni sikur aktorët e viteve 1950-1980 të kishin luajtur vetëm pjesë klasike dhe moderne të botës kulturore në Perëndim; cili do të ishte niveli i tyre profesional dhe a do të mundeshin të krahasoheshin me Aleksandër Moisiun e Madh (unë them: PO-me të madhe)? Këtë gjë autori ynë nuk e merr dot me mënd, por kënaqet me ato që ka parë dhe kujton se ato pamje përbëjnë kulmin e teatrit shqiptar. Dua t'i kujtoj se ato pjesë teatrale që ka parë, përbëjnë kulmin artistik në epokën e diktaturës komuniste, por jo të artit teatror shqiptar.
Ne vazhdim autori analizon punen e Teatrit Popullor ne vitet e mëpastajmë, sidomos te viteve 1845-1953 (f. 85-86) duke na dhene dinamiken e shfaqjeve per keto vite. Sipas tij komedia klasike "Martesa" ne vitin 1946 kishte pasur 7 shfaqje me 6300 spektatore; ndersa komedia klasike "Revizori" ishte shfaqur per here te pare me 1947 duke pasur 4 shfaqje me 2200 spektatore; me 1948 kishte pasur 8 shfaqje me 4528 spektatore; me 1952 kishte pasur 18 shfaqje me 9790 spektatore (ka te perseritur 13 shfaqje me 14150 spektatore per vitin 1952); me 1953 kishte pasur 21 shfaqje me 11686 spektatore. Gjithe keto shfaqje dhe spektatore, perse nuk jepet emri i perkthyesit te dramave nga ana e autorit te punimit mbi Teatrin Kombetar? Përmënda këto dy komedi pasi pikërisht me këto fillon ndryshimi i historisë së Teatrit në Tiranë. Çfare fsheh kjo heshtje ne historine e teatrit shqiptar? Mos valle ketu qendron e fshehta e lindjes se teatrit ne Shqiperi, te cilen autori e fsheh me paragjykim? E them këtë të fundit pasi po ky autor në analizën që i ka bërë filmave shqiptarë të epokës komuniste (artikulli: "Veçori të interpetimit aktorial në film") "ka harruar" të kujtojë kryeveprën e kinematografisë komuniste shqiptare "Toka e Jonë" dhe aktoren brilante e të pazevëndësueshmen Artisten e Popullit Marie Logoreci (1920-1988), Loken tonë (Nëndori, 11, 1984, f. 168-181). Edhe kjo të ketë qënë e rastit, apo e qëllimshme? Figura e prejardhjes qytetare të Artistes se Madhe është pikërisht një nga ato elementë subjektivë që lidh dy etapa të mëdhe dhe cilësore të historisë së Teatrit Kombëtar Shqiptar, pamvarësisht e kupton apo nuk e kupton këtë manipulatori i historisë së Teatrit. Rëndësia e këtij fakti qëndron në ekzistencën e disa lidhjeve të tilla dhe ato që krijojnë realisht teatrin pas 1945 duke marrë nga e kaluar ndërgjegjen dhe moralin kombëtar, të cilin ja trasmetuan teatrit të ri komunist mbi çbazë e njohin shqiptarët e sotëm. Këtu qëndron pikërisht ajo që nuk ka ditur të zbërthejë doktor - profesori i historisë së teatrit komunist.
E gjitha kjo te detyron te rishkruash shkurtimisht historine e Teatrit Kombëtar Shqiptar larg politizimeve dhe tendencave antihistorike te produktit intelektual te epokes komuniste duke marre per baze studimet dhe kujtimet e pjestareve te tij dhe jo te studiuesve paramendues.
Historia e vertete e Teatrit kombetar fillon ne qytetin e Shkodres jo per merite te drejtëpërdrejtë të banoreve vendas (pikerisht kete ka tentuar te fshehë autori yne edhe pse e permend si fakt kalimtar), por per merite te atyre qe formuan ndërgjegjen kombëtare të popullit shqiptar, ndergjegjen europiane te kombit shqiptareve, arsimimin e tyre dhe, se fundi, shtetin e tyre. Aplikimet shoqerore te zbatuara ne Shqiperi i nenshtrohen ligjeve te zhvillimit te shoqerise ku qenia shoqerore percakton ndergjegjen e tille dhe rrjedhimisht cdo produkt i kesaj ndergjegjeje e ka nje autor, i cili per fatin e mire te shqiptareve te sotem ka qene madhor dhe i gjithepushtetshem ne territorin e banuar nga shqiptaret. Ishte Kleri Katolik Shqiptar ai qe arsimoi popullin tone per 400 vjet me gjuhen shqipe dhe detyrimisht autori i vertete i teatrit shqiptar nuk ka se si te jete komunizmi i importuar dhe ipotent. Ketu qendron paragjykimi i prof.dr. Josif Papagjonit dhe shokëve të tij. Unë do t'i ritregoj, sepse kete e ka bere më perpara Artisti i Popullit Andrea Skanjeti dhe muzikologu Tonin Zadeja, me përmasa të plota, shqiptareve te sotem dinamiken e ketij teatri dhe rolin e Eterve Jezuite dhe Etërve Freanceskanë ne zhvillimin e tij, i cili qëndron ne themelin e Teatrit tone Kombëtar.
Shtypi i kohës (1879-1945), ditaret e shoqërive përkatëse dhe kujtimet e protagonistëve të ngjarjeve të atyre kohërave heroike, mbi historinë e lindjes dhe zhvillimit të Teatrit Kombëtar Shqiptar, janë pasqyruar në dy libra mbi këtë temë: "100 vjet Teatër në Shkodër 1879-1979 (kujtime)" me autor regjizorin e këtij teatri Artistin e Popullit Andrea Skanjeti (1906-1992) botuar më 2002 dhe "Jeta kulturore e Shkodrës, mesi i shek. XIX - XX", të botuar në "MVSIKA ALBANIKA", vëll. II (studime dhe dokumenta) me autor muzikologun Tonin Zadeja (1926), botuar më 2006, faqe 37 - 71, bashkësia e të cilëve jep një panoramë krejt tjetër për tjetër e cila në mos qoftë më e plota, të paktën, është më e shumta në raport me librat mbi 60 vjetorin e teatrit të Tiranës (na mungon dinamika e Teatrit në qytetin e Korçës).
Më e rëndësishmja në këtë histori është ekzistenca në qytetin e Shkodrës të shtatë teatrove, bashkangjitur shkollave dhe shoqërive (sot Tirane nuk ka shtatë teatro). Përmënd me rradhë:
1.Salloni i Kolegjit Saverian ndërtuar më 1890 me 450 vënde
2.Salloni i Shkollës Françeskane me 300 vënde
3.Salloni i Shkollës Stigmatike me 250 vënde (në librin e Tonin Zadejës jepet 300 vende, f. 37)
4.Salloni i Shkollës së Parrucës (ndërtuar për kinema-teatër nga ushtritë austro- hungareze gjatë luftës së I-rë botërore) me 400 vënde
5.Kinoteatri "Rozafat" me 400 vënde (T.Z. 450 vënde, f. 37)
6.Salloni i shoqërisë "Bogdani" me 350 vënde (T.Z. 400 vënde, f. 37)
7.Salloni i shoqërisë "Vllaznia" me 400 vënde (T.Z. 450 vënde, f. 37)(libri i Andrea Skanjetit, f. 15)
Në këto sallone e kinoteatro për 66 vjet pa pushim u lëvrua Teatri Kombëtar Shqiptar duke u imponuar banorëve të qytetit ndërgjegjen kombëtare, krahas luftës për gjuhën dhe shkollën shqip. Fusha teatrore është e aftë të na argumentojë menyrën se si është luftuar për çështjen kombëtare shqiptare dhe kush kanë qënë autorët dhe aktorët e kësaj lufte. Dhe pikërisht: më 20 shkurt 1879 nga nxënësit e Shkollës Saveriane, pas një akademie poetiko-muzikore, u dha farsa "Mako" e Jul Qezarit, përkthyer shqip dhe përshtatur zakoneve shqiptare, duke u konsideruar shfaqja e parë në historinë e Populli Shqiptar (A.S. f. 17, T.Z. f. 38). A nuk është kjo datë datëlindja e Teatrit Kombëtar Shqiptar, themeli i së cilës ishte kultura europiane? Pra koha e teatrit shqiptar nuk është viti ogurzi 1944, apo 1945, por viti 1879 dhe në këtë pikë kemi fillimin e tij kombëtar (përpara lidhjes së Prizrenit), kemi fillimin e luftes per ceshtjen kombetare, krejt ndryshe vazhdimësisë me mjetet e dhunës; duke argumentuar se dinamika e zhvillimit te shoqerise njerezore, konform perfundimeve te sotme, mund te jete edhe me sfond kulturor dhe jo politik. Praktika shqiptare, a tyre viteve, ka vertetuar veprimtarine ndryshe te pavaresise se popujve dhe kombeve jashte dinamikes se brendeshme politike. Populli shqiptar ka përsëritur historinë e popujve të Europës (vetëm se këtë pas 1900 vjetëve, ku me Kryqin e Jezu Krishtit hodhën tej skllavopronarinë romake) ama këtë e bënë me anë të teatrit dhe letërsisë kombëtare kundra feudalizmit otoman, me në krye Etërit e Shënjtë të Kishës Katolike Shqiptare. Ja përse Etërit e kësaj Kishe janë Herojtë Kombëtarë të Popullit Shqiptarë, krahas Kastriotit të Madh, i pëlqen apo jo produktit komunist. Kjo nuk eshte pa domethenie dhe kaq e thjeshte. Ja përse ka rëndësi të veçantë historia e Teatrit Kombëtar Shqiptar të treguar sipas realitetit dhe jo sipas oreksit gastrologjik të manipulatorëve të historisë së Popullit Shqiptar.
Më 24 tetor 1880, nxënësit e Shkollës Françeskane shfaqën dramën "Nata e Kshndellave", të shkruar nga poeti arbëresh, françeskani Leonardo De Martino, e cila është shfaqja e dyte (T.Z. f. 38) Po këtë vit kjo dramë është shfaqur edhe nga nxënësit e Shkollës Stigmatike (A.S. f. 17).
Në shkurt të vitit 1882, në sallonin e ri të Kolegjit Saverian jepet drama "I biri i çifutit" përkthyer nga italishtja nga Pashko Babi(A.S. f. 18), e cila është shfaqja e tretë në historinë e teatrit kombëtar shqiptar (T.Z. f. 38).
Nga nxënësit e Shkollës Françeskane u shfaq më 1905, për herë të parë, komedia "I ligu për mend", përshtatur nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta; me skenë të punuar nga Simon Rrota. Po këtë vit u shfaq tragjikomedia "Kushtrimi" ose "Marka Kuli kryeqitas" shkruar nga At Shtjefën Gjeçovi. (A.S. f. 18)
Thelbin e trupave teatrore në qytetin e Shkodrës e përbënin tre grupe kryesore të drejtuara nga Etërit Jezuitë. Përmënd:
1.Grupi i nxënësve të Kolegjit Saverian
2.Grupi i rrethit Sh. Jozefit
3.Grupi i Oratores se Zemrës së Krishtit (A.S. f. 26)
Më vonë u krijuan grupe të tjera, si ai i Kongregacionit të Zojës Nunciatë, i organizatës Don Bosko, Seminari Papnuer dhe shoqata "L.E.K.A." (A.S. f. 26).
1/a - Veprimtaria teatrore e nxënësve të "Kolegji Saverian" paraqitet si më poshtë, duke pasur parasysh qe aktivitetin e tij Kolegji e ka nisur qe ne krijim, ne vitin shkollor 1877-1878 (A.S. f. 35):
Më 10 shkurt 1909 u shfaq pjesa gaztore "Mësuesi i katundit" ose "Shkolla e Katundit" shkruar nga Anton Xanoni.
Po në vitin 1909 shfaqet drama e Silvio Pelikos "Bardhi i Ferdinandit" me përkthim të Shuk Gurakuqit.
"Sh'Eustaku" me autor Kolë Thaçin dhe "Tre martirët e Casaresë" me përkthim të Kolë Thaçit dhe të shfaqura më 1911.
Me 2 shkurt 1914 shfaqet drama e Lemoyene-it "Llogoret e mullinjve" të përkthyer nga A. Xanoni. Kjo dramë u rishfaq më 11.2.1914, 10.2.1915, 1920, 1921, 20.11.1925, 7.2.1932, 1935, 31.1.1937, me 7 dhe 14.2.1937
Me 24 shkurt 1914 shfaqet e para dramë mbi Heroin tonë Kombëtar në Shqipëri "Skëndërbeu", me 5 akte, e punuar nga Anton Xanoni.
Po kjo dramë, por tashmë e përkthyer nga frëngjishtja nga Gjon Bazhdari, u vu në skenë më 27.11.1914, pas së cilës u luajt komedia e shkruar nga Anton Xanoni "Profesor Llapa".
Më 10.2.1015 u shfaqë komedia "Lejleku në Shkodër" shkruar nga Anton Xanoni
Më 1916 jepet drama me 4 akte "Juli" e përkthyer nga Kolë Mirdita. Po këtë vit jepet drama me 5 akte "Vdekja e Skëndërbeut" me autor Helenau (Kolë Mirdita). Drama e fundit i rishfaq më 17 janar 1917 me rastin e 450 vjetorit të vdekjes së Skëndërbeut me regjizurë të vetë autorit.
Më 1917 u dha premierë komedia me 3 akte "Dy nipat e Kontit Kavur" ose "Dy savojardët" me përkthim Frano Lufin. Po këtë vit jepet drama "Moisi Golemi" në pesë akte shkruar nga Anton Xanoni me rregji të Gjon Pantalia.
Më 1919 u çfaq premiera "Fernando Kortez", dramë historike me 4 akte shkruar sipas romanit me të njëjtin titull nga Ndoc Vasia.
Më 1920 shfaqet nga nxënësit e Kolegjit Saverian, bashke me disa aktorë të shoqërisë "Bogdani" boceti dramatik "Ora e Shqypnis" e drejtuar nga Gjon Pantalia. Po kjo dramë u shfaq në Gjirokastër, Delvinë dhe Sarandë, nga studentë të Gjirokastrës.
Në vitin 1921 nxënësit e kolegjit shfaqën tri komedi të përkthyera nga italishtja dhe të adaptuara shqip: "Fluturoj dysheku" dhe "Batakçiu i rrejtun" punuar nga Ndoc Vasia si dhe "Kudo rrafsha mos u vrafsha" të shkruar nga Zef M. Harapi. Po këtë vit, më 2 dhjetor u shfaq komedia në 4 akte "Shkolla e magjarëve", të përkthyer nga Kolë Plani.
Gjatë vitit 1922-1924 nga kolegjialët saverianë u shfaqën edhe këto pjesë teatrore:
"Bilbili" komedi në dy akte e adaptuar nga italishjta me autor Ndoc Vasinë.
"Konte Kavalo", drama mesjetare e përkthyer nga italishtja prej Cuk Simonit
"Dy gungaçat" komedi me tre akte e Molierit e adoptuar nga Ndoc Vasia.
"Gjoni nga Kale" dramë e përkthyer nga italishtja në 3 akte.
"Isaku" dramë e përkthyer nga italishtja në 3 akte.
"Shjor Puci" melodramë nga Zef Gianini, përkthyer në vargje nga Dom Lazër Shantoja.
"Ciko Pistolja", komedi me 3 akte e adaptuar nga italishtja.
Gjatë vitit 1925-1928 nxënësit e Kolegjit Saverian dhanë këto shfaqje (të dokumentuara):
"Luigj Gonzaga", melodramë në 3 akte të shkruar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta.
"Shën Françesku", dramë në 3 akte nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, botuar me 1912 nga shtypshkronja Nikaj.
"Nje familje fatosash" drame e perkthyer nga italishtja me autor Ndoc Vasia
"Triumfi i kristianizmit", drame ne tre akte e perkthyer nga italishtja.
"Kostandini i madh" drame historike e perkthyer nga italishtja.
"Eustaku" drame nga P.Metastazi, perkthyer lirisht ne vargje nga Kole Thaci
"Shpata e Skenderbeut" ose "Ballaban Pasha" drame ne tre akte shkruar nga Anton Xanoni. Drama pati sukses te jashtezakonshem dhe u vu ne skene disa here me aktore te ndryshem jo vetem me rastin e 15 vjetorit te pavaresise me 28 nendor 1927, por edhe me 1928, 1937, me 1938 dhe me 8.11.1942.
Nxenesit e Kolegjit Saverian per 50 vjet, nga viti 1878 dhe deri ne vitin 1928 kane shfaqur me se 100 pjese teatrore shqiptare dhe te huaja.
Nga viti 1929 deri me 1933, kur dhe u mbyll me urdherese te qeverise mbreterore, u shfaqen keto pjese:
"Leoni i madh", drame ne tre akte e perkthyer
"Konti Retimos" drame mesjetare fiorentine ne tre akte e perkthyer nga Henrik Lacaj (1929).
"Skenderbeu dhe mbarimi i tradhetareve" drame historike me 5 akte (1930) e perseritur edhe 3 here te tjera po ate vit.
"Konti i Drishtit" drame ne tre akte nga Kole Dema (15.2.1931)
"Ciko Pistolja" komedi e perpunuar nga Ndoc Vasija ne tre akte
"Hija e sir Gjergjit Gleutorn" drame e perkthyer dhe adaptuar shqip (1933)
"Fluturon dysheku" farse me nje akt e perkthyer dhe adaptuar shqip (1933)
Gjate kesaj periudhe jane shfaqur edhe komedite:
"Shkarpa e fellanxa", "Telegrafi 1 prill", "Veshet ne piru", "Dy sherbetoret", "Xhuxhmaxhuxhet", "I shpejti dhe i ngadalshmi".
Me pjesen humoristike "Kontekaciku" u mbyll veprimtaria e Kolegjit Saverian, i cili gjate 55 vjeteve te jetes se tij vuri ne skene 117 pjese teatrore (A.S. faqe 26-39; T.Z. f. 42-43) .
1/b - Veprimtaria teatrore e "Rrethi i Shen Jozefit" (krijuar rreth vitit 1909) paraqitet si me poshte:
Nga viti 1909 deri në vitin 1918 grupi diletant i Rrethit të Shën Jozefit shfaqi 13 pjesë, 10 drama të përkthyera dhe 3 pjesë komike të adaptuara.
E para dramë qe "Bardhi i Ferdinandit" në pesë akte nga Silvio Peliko, përkthyer nga Pashko Gurakuqi në vitin 1909. U shfaq edhe në vitin 1910.
"Zefi i njohur" dramë nga P.Metastasi, e përkthyer në vargje 11 rrokshe nga Kolë Thaçi (ministri i ardhshëm i financave të Mbretit Zogu I-rë, GH), u dha premierë më 1910.
"Eustaku" dramë në 5 akte nga P. Metastasi përkthyer lirisht në vargje nga Kolë Thaçi; u dha premierë më 1910.
"Tre martirët e Çezaresë" dramë e përkthyer nga Kolë Thaçi (ministri i ardhëshëm i financave në Mbretërinë e Zogut të I-rë); u dha premierë më 1910.
"Ataksersi" dramë nga P.Metastasi, punuar lirisht nga Poeti ynë Kombëtar At Gjergj Fishta; u dha premierë më 1912
"Kont Maria Viskonti" dramë mesjetare e përkthyer nga italishtja prej Anton Xanonit, u shfaq më 1915.
"I pafajshmi i paditur nga fajtori" dramë e përkthyer nga italishtja nga mësuesi Kolë Dema. U shfaq më 1915
"Çagjshijetari" (pastruesi i kaminave) dramë në 2 akte shkruar nga A. Xanoni, u vu në skenë së pari më 1911.
"Një natë në Firence" dramë në 3 akte e përkthyer nga Ndre Plani; u shfaq më 15, 18, 20.2.1912.
"Sofroni ose Robi i ikur" dramë në 5 akte e përkthyer nga italishtja,; u vu në skenë më 1918.
"Lugetnit" farsë me 1 akt e përkthyer nga italishtja; u shfaq më 1918.
"Kush punon gzon" komedi me 3 akte përkthyer nga italishtja nga Lin Luka; u shfaq më 1918.
"Krajli Çagjshijetari e çagjshijetari krajl" farsë me 1 akt përkthyer nga Lin Luka; u shfaq më 1918 (A.S. f. 40-41).
1/c - Veprimtaria e grupit Oratoria e Zemrës së Krishtit, i formuar në vitin 1914 pati këtë dinamikë:
E zhvilloi veprimtarinë gjatë 6 viteve (1914-1919) duke shfaqur 5 pjesë midis të cilave:
"Profesor Llapa" komedi me dy akte, shkruar nga Anton Xanoni dhe e shfaqur më 1914.
"Një natë në Firence", dramë në tre akte e përkthyer nga Kolë Laca (mësuesi historik i qytetit të Shkodrës, GH), u shfaq më 1916.
"Beomondi i Altemburgut", dramë gjermane e përkthyer nga Ndre Plani, u shfaq më 1919 dhe 1920
"Jetimi i Zvicrës", dramë në katër akte e përkthyer nga Tef Çefa, u shfaq më 1919 (A.S. f. 42).
Sipas muzikologut Tonin Zadeja veprimtaria e këtij grupi ka qenë më e gjërë dhe e gjatë, duke shfaqur edhe këto pjesë:
"Bardhi dhe Fernandi" të Silvio Pelikos, përkthim i Shuk Gurakuqit, shfaqur më 1909.
"Sh'Eustaku" të Kolë Thaçit, shfaqur më 1910.
"Zefi i njoftun" e P. Metastasio-s, përkthyer nga Kolë Thaçi, shfaqur më 1911.
"Ataksersi" e P. Metastisio-s, përkthyer nga Kolë Thaçi, shfaqur më 1912.
"I pafajshmi i paditur nga fajtori", "Një natë në Firencë", "Kumbonat e mbrëmjes" dhe "Profesor Llapa" të shfaqura më 1915.
"Jetimi i Zvicrës" shfaqur më 1919.
"Isaku" shfaqur më 1921
"Sejani" shfaqur më 1922
"Mihal Shliva u çu lugat" shfaqur më 1924.
"Gjokë Pulaci"
"Dy shërbëtorët"
"Veshët në piru"
"Kshtjelli i skyfterëve"
"Vallja e mordes"
"Xhuxhimaxhuxhët"
"Parigjini i vogël"
"Britaniku"
"Treni fantazëm"
"Ati i Atdheut", etj (T.Z. f. 43-44)
2-Veprimtaria e grupit të: Kongregacioni i "Zojës Nunciatë" i formuar në vitin 1922 deri në vitin 1942
Gjatë jetës së vet ky grup vuri në skenë 21 pjesë teatrore, përmëndim me rradhë:
"Kështjella e skyfterëve",
"Vallja e mordes",
"Shkup e Shkodër", ose "Beqir Qoshja", komedi në tre akte të përkthyer e përshtatur nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1924.
"Gjon Pulaci", komedi
"Sejani", dramë historike në 4 akte, përkthyer nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1922.
"Mihal Shliva", lomedi në 3 akte.
"Adalgjizi", dramë në 4 akte e përkthyer nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1925.
"Guiskardi i Piemontit", dramë në 3 akte e përkthyer dhe e luajtur më 1926.
"Kont Maria Viskonti"
"Xhuxhmaxhuxhët"
"Parigjini i vogël"
"Britaniku"
"Treni Fantazëm"
"Mrekullia e dashurisë"
"Darka e mbrame", kjo dramë u shfaq më 1936 dhe u rishfaq më 1942
"Ati i atdheut Kozimo dei Medici" dramë në tre akte e përkthyer nga Tom Gjyshja, u shfaq në salonin Saverian më 13.3.1927, më 1938 dhe 6.4.1942. me regji të vetë përkthyesit.
Gjatë vitit 1926 - 1935 grupi luajti dhe këto komedi:
"Dy shërbërorë"
"Uhaja në lesh merret shpesh"
"Veshët në piru"
"Lejleku"
"Çile për çile" (A.S. f. 43 - 45)
3 - Shoqëria "Don Bosko"
Kjo shoqëri për një periudhë 5-6 vjeçare aktiviteti pati këtë veprimtari teatrore:
"Hajnia në Orient Ekspres" dramë e përkthyer në tre akte, u shfaq më 18 nëndor 1936.
"Kujtimet e djallit" dramë e përkthyer nga Pal Delia, u shfaq më 2 dhjetor 1934.
"Kështjella e skyfterëve"dramë mesjetare e përkthyer nga Injac Zamputi, u shfaq më 25.2.1935 dhe u rivu më 1938 me trupe tjetër të po kësaj shoqërie.
"Shërbëtori doktor" komedi në tre akte e përkthyer, u shfaq në shkurt 1938.
"Nipat e Pashko Tanuzit" komedi në tre akte e përkthyer dhe e shfaqur me 11 qershor 1938, me rastin e përvjetorit të shoqërisë.
"Britaniku" dramë moderne në tre akte e përkthyer nga Henrik Lacaj, u shfaq më 1939.
"Parigjini i vogël" dramë e përkthyer nga Henrik Lacaj, luajtur më 1940
"Jak Uja" farsë e adaptuar pas italishtes e shfaqur po atë ditë.
"Zjarrdhënësi i Vangirardit" e dramë mesjetare e shfaqur më 1942.
"Usta Pashkja" dramë e përkthyer dhe e adaptuar nga Tef Krroqi, u shfaq më 1943 (A.S. f. 46-48)
4- Trupa teatrore e "Seminari Papnuer"
"Seminari Papnuer" (pranë Jezuitëve) ka pasë një grup teatror me xhakojt e tij. Pati shfaqur këto drama:
"Piu i VII" dramë e përkthyer dhe vënë në skenë nga Pjetër Gruda.
"Padër pro"dramë me motive revolucionare meksikane e vitit 1927, përkthyer dhe vënë në skenë nga Pjetër Gruda.
"Tragjedia e madhe"dramë kundër komunizmit me autor Pjetër Gruda, u shfaq më 1944. (A.S. f. 49)
5- Trupa e shoqatës "L.E.K.A."
Kjo trupe, me ish inxënësit e Kolegjit Saverian, për 4 vjet (1929-1933) shfaqi 16 drama, komedi dhe farsa të ndryshme të adaptuara si më poshtë:
"Bylbyli", komedi në dy akte adaptuar shqip nga Ndoc Vasia, shfaqë në vitin 1929.
"Telegrafi 1 prill", farsë me një akt me autor Ndoc Vasinë
"Trimnija në provë" nga Ndoc Vasia.
"Lejleku në Shkodër" farsë me një akt e punuar nga Anton Xanoni, u shfaq më 1930.
"Magjistari prej grykësie" komedi me dy akte dhe "Shkuesi me rrena" farsë, u shfaqën me 18 janar 1931 në sallonin e Kolegjit Saverian.
"Ktheva prej Amerike", farsë me një akt.
"Një familje me gungaça" farsë me poezi dhe këngë.
"Dita e emrit", farsë me poezi dhe këngë.
"Kontekaciku" lojë gazi me këngë.
"Trimëria në provë" farsë me një akt, të gjithë këto farsa u shfaqën në sallonin e Kolegjit Saverian në shkurt 1931 për ndihmë të vëllezërve korçarë të mjeruar nga termeti.
"Shkodrani nuk rrehet" komedi në tre akte, u dha së pari më 31 janar 1932 bashkë me "Kapadaijtë" farsë me një akt.
"Trashëgimtari i kështjellës", dramë e përkthyer nga italishtja nga Injac Zamputi dhe shfaqur në 1933.
"Lundërtari i mordes" dramë mesjetare e Ch. Roy Villars përkthyer dhe vënë në skenë nga Henrik Lacaj. U dha premierë më 19 shkurt 1933 së bashku me farsën me një akt "A kam faj unë" të autorit G. Perio dhe të përkthyer nga Henrik Lacaj.
Të gjitha shfaqjet e grupeve të aktivizuara nga Jezuitët u drejtuan nga Gjon Marini e Gjon Pantalia dhe disa nga vetë autorët dhe përkthyesit e veprave. Dekoret u punuan, midis të tjerëve, edhe nga Kole Idromeno, 1860-1939 (Piktor i Popullit) (A.S. f.49-51).
6- Trupa e shoqërisë "Vaso Pasha"
Kjo shoqëri u themelua në vitin 1914 me kryetar Hil Mosin, i cili përktheu në mënyrë të lirë dy drama duke ja përshtatur vëndit: "Cubat" të Shilerit dhe "Filja" të F. Kornerit. Kjo trupe shfaqi dhe dramën "Besa" të Sami Frashërit dhe komedinë "Dredhitë e Patukut". Pas këtyre shfaqjeve kjo shoqëri u shkri (A.S. f. 52).
7- Trupa e Klubit "Lidhja Kombëtare"
Ky klub u formua në vitin 1914 dhe trupa e tij shfaqi fillimisht dramën kombëtare "Besa" të S. Frashërit po atë vit. Ndërsa me datën 4 dhe 5 prill 1915 u shfaqen dy komeditë: "Dy shurdhana në perlimtare" me dy akte dhe "Shurdhanët" me një akt. Edhe ky klub pas këtyre shfaqjeve u shkri (A.S. f. 52).
8- Trupa e Shoqënis "Një tubë djelmni shkodrane"
Kjo shoqëri e nisi veprimtarinë e vet në vitin 1915 me kryetar Kel Marubin dhe kryetar nderi Luigj Gurakuqin. Aktiviteti i trupes së kësaj shoqënie fillon me dy dramat e përkthyera nga Hil Mosi "Cubat" dhe "Filja" të drejtuara nga vetë përkthyesi. Më vonë shfaqen komedia e Molierit "Mjek përdhuni" e adaptuar nga K. Gurakuqi dhe drama "Vetmitari i provincës" e përkthyer nga K. Gurakuqi. Nga kjo trupë më 1917 u luajt dhe drama "Moisi Golemi" shkruar nga Kole Mirdita. U shfaq edhe komedia e Molierit "Pulla orëzeza" (A.S. f. 53-54)
9- Trupa e Shoqënis "Vllaznia"
Shoqënia "Vllaznia" u formua më 16 shkurt 1919 nga bashkimi i shoqënisë "Vaso Pasha" dhe "Mustafa Pasha" me kryetar Hil Mosin duke pasur dhe një degë teatrore me kryetar Mati Logorecin dhe pas tij Kristo Floqi. Deri në tremujorin e parë të vitit 1922, kur dhe u shkri, trupa e shoqënis "Vllaznia" dha këto shfaqje teatrore:
"Shërbëtori i dy zotërinjve" komedi në tre akte e K. Goldonit adaptuar nga Hil Mosi, është pjesa e parë që shfaqi "Vllaznia" me 28 dhe 29 qershor 1919.
"Erminia e varfër" shkruar lirisht sipas filmit nga Kolë Gurakuqi, që u shfaq më 10 gusht 1919. Për herë të parë në rol luajti femra shqiptare dhe pikërisht Roza Kakarriqi (Shoshi), më vonë mësuese. Kjo shfaqje u përsërit më 14 dhjetor 1919.
"Dy shërbëtorët", komedi e Goldonit.
"Karl Topia", dramë me 5 akte nga Kristo Floqi u shfaq me 27 nëndor 1919. U rishfaq më 21 dhjetor 1919, së bashku me komedinë "Dy shërbetorët".
"Pulla orëzezë", komedi e Molierit u dha premierë më 1919.
"Filja", dramë në tre akte e punuar lirisht nga Hil Mosi, sipas veprës së Teodor Kornerit. U shfaq me 19 mars 1920 me rastin e gjashtëvjetorit të ngritjes së flamurit në kështjellën Rozafat. Brënda vitit 1919 kjo trupë dha 12 shfaqje.
"Shqipnia" shkruar nga Kolë Gurakuqi, që u dha premierë me 5 prill 1920 bashkë me një komedi me një akt.
"Bija e bankierit" shkruar nga Kristo Floqi.
"Vllazni e interes" dhe "Do të vras veten" komedi me 1 akt të shfaqura me 6 qershor 1920.
"Fëmijët tanë" komedi me 1 akt nga Branislav Nushiq, përkthyer nga L: Kakarriqi.
"Nder e qytetari" dhe "Reklamë e blofe", dy komedi nga 1 akt shkruar nga Kristo Floqi, u shfaqën në lulishten popullore.
"Pirro Neoptolemi", dramë më 5 akte, punuar nga Kristo Floqi sipas tragjedisë së Rasinit "Andromaka". U dha premierë në fund të vitit.
"Lufta e Silistrës", ose "Atdheu" dramë e shkrimtarit turk Namik Qemal. U shfaq po atë vit.
"Mjek përdhuni", komedi me tre akte punuar sipas Molierit nga Karl Gurakuqi, u shfaq më 26 dhjetor 1920. Po atë ditë u shfaq edhe farsa me një akt "Nusja dhe pela" e përkthyer nga italishtja prej Ejëll Ljarja-s.
"Kopraci", komedi e K. Gordonit, përkthyer nga K. Gurakuqi e Shyqyri Borshi u shfaq me 6 shkurt 1921.
"Dhëndër përdhunë" komedi me 1 akt nga Kristo Floqi
"Fe e kombësi" dramë në vjersha me 2 akte nga K.Floqi.
"A thua më do xhanëm" komedi me 1 akt.
"Jam rehat" komedi me 2 akte
"Urdhër me gërhatë" farsë me 1 akt.
"Dragomani" komedi me një 1 akt.
"Trimëria e frikacakut" monolog
"Mbi feminizmin" monolog.
"Do të vras veten" komedi, të gjitha të luajtura më 1921.
U riformua më 1933 me regjizorët Sokrat Mio dhe Andrea Skanjeti duke dhënë këto shfaqje:
"Konti i Shën Gërmenit", përkthyer nga N. Gazuli.
"Andrra e pesëqindvjetëve" e Andrea Skenjetit
"Ali Pashë Tepelena e Suljotët" punuar nga Andrea Skanjeti sipas motiveve të romanit të Cupperst-it.
"Dy të bugosurit" të Andrea Skanjetit.
"Atentati i princit Sramok" të Andrea Skanjetit.
"Zgjedhja e deputetit"
"Nata e shtajzovalleve"
Ne mes të aktorëve të kësaj trupe përmëndim: dramaturgun Kolë Jakova, kompozitorin Prenkë Jakova, aktorët e Teatrit të Shtetit Ndoc Meshkalla, Ndoc Deda, përkthyesi Teufik Gjyli(A.S. f. 57-66; T.Z. f. 51-61, 69).
10- Trupa e Gjimnazit Françeskan
E themeluar që në vitin 1861, pas 1902 kur në krye të këtij gjimnazi vihet poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta fillon dhe veprimtaria teatrore e trupës mësimore laike dhe e nxënësve të cilët shfaqën një sërë dramash, operetash e melodrama në gjuhën shqipe, origjinale e të përkthyera e përpunuara. Përmëndim me rradhë:
"Dashtnija për atdheun" (1902)
"Shqiptari ngadhnjyes" dhe "Princi i dy Dibrave" (1904)
"Kushtrimi" ose "Marka Kulli kryeqitës" (1905) e At Shtjefën Gjeçovit
"Gjokë Tarçuku" ose "Mjek përdhuni" të Molierit, të përshtatur sipas ambientit e zakoneve të vëndit nga Poeti Ynë Kombëtar At Gjergj Fishta, shfaqur më 1905.
"Atil Rregoli" dramë nga Metastasio përkthyer lirisht prej Shtjefën Gjeçovit dhe shfaqur disa herë në sallonin e shkollës më 1912.
"Shkolla e Muzikës" operetë me një akt dhe muzikë të G.Benini
"Darka në konvikt" operetë me një akt. Të dy këto opereta, të përkthyera nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, u shfaqën më 1912.
"Pata" vodëvil me dy akte, adaptuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u shfaq më 1914, 1917 dhe 1918, muzikuar nga Martin Gjoka.
"Vllaznia" melodramë origjinale punuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u dha premierë më 1909 duke u përsëritur 3 herë rresht.
"Shqyptari i qytetnuem" melodramë në poezi nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u dha premierë më 1911.
"Dredhitë e Patukut" komedi në tre akte e Molierit e përkthyer shqip dhe e adaptuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta.
"I ligu për mend" komedi me tre akte e Molierit edhe kjo e përpunuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta. Të dy këto komedi u shfaqën disa herë gjatë viteve 1912-1918.
"Tartufi" komedi e Molierit, përpunuar lirisht nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u vu në skenë më 1914 duke u shfaqur disa herë deri më 1917.
"Juda Makabe" melodramë origjinale e poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta, u shfaq për herë të parë më 1916 e disa herë më vonë me muzikë të adaptuar nga Martin Gjoka.
"Jerina Mbretëresha e Luleve" melodramë nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, me muzikë të adaptuar nga Martin Gjoka, u shfaq më 1914.
"Shën Aleksi" dramë fetare e poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta, u shfaq më 1914, 1920, dhe 1921.
Vepra të tjera të poetit tonë kombëtar, pak të njohura, por që mbajtën gjallë lëvizjen teatrore në Shkollën e Françeskanëve, janë:
"Gjuha e mësimit" shfaqë në sallonin e teatrit Françeskan më 1907 dhe botuar në "Mrizi i Zanave" më 1913.
"Nevoja e mësimit", shfaqë më 1907 në sallonin e teatrit Françeskan dhe botuar në "Mrizi i Zanave" më 1913.
"Odisea" dramë në 1 akt, shfaqë dhe botuar në "Pika Voese" më 1909.
"Përpara derës së Parrizit" skeç i botuar më 1914 në "Hylli i Dritës" dhe më 1928 në "Anzat e Parnasit".
"Një darkë në konvikt" farsë me një akt me muzikë të Karl Antonit shfaqë në sallonin e teatrit Françeskan dhe botuar më 1924 në "Mrizi i Zanave".
Vepra të tjera teatrore të poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta, të shfaqura jo nga shkolla Françeskane, por nga shkolla të tjera, janë:
"Barinjtë e Betlehemit", melodramë, shfaqë nga nxënësit e shkollës "Stigmatike" më 30 dhjetor 1917.
"Efigjenia në Aulidë", tragjedi për institucionet femërore, shfaqë nga shkolla "Stigmatike" në 50 vjetorin e themelimit të saj.
"Shqiptarja e qytetnueme", melodramë botuar më 1929 dhe shfaqë nga shkolla "Stigmatike".
"Vllaznia" - Shën Françesku, dramë në tre akte botuar më 1912 dhe shfaqë nga "Kolegji Saverian".
"Shën Luigj Gonzaga", melodramë e botuar më 1927.
"Triumfi i virtyteve mbi veset" melodramë shfaqur më 1912.
"Mjek përdhuni" komedi adapruar sipas Molierit.
"Familja e antikuarit" e Goldonit shfaqë një fragment sipas komedisë së Molierit "Dredhitë e Patukut".
Gjatë qëndrimit në gjimnazin françeskan autori i librit mbi 100 vjetorin e teatrit në Shkodër organizoi si aktor dhe regjizor:
"Shpirtrat e këqinj në kolegj", komedi në 3 akte, përkthyer nga Ndoc Vasia.
"Mbas gjaksisë" dramë në 2 akte, e përkthyer nga italishtja.
"Rroftë kuleta e axhës Frano" komedi me një akt dhe e përpunuar nga Andrea Skanjeti.
"Rrugaçët e penduar" shkruar dhe drejtuar nga Lin Çurçia duke u shfaqur 4 herë (A.S. f. 85)
Çfaqja e fundit e përgatitur nga trupa e Gjimnazit Françeskan ka qënë komedia e Molierit "Borgjezi fisnik" më 1933, por nuk u çfaq me rastin e mbylljes së shkollave private (A.S. f. 69-76), (T.Z. f. 40 - 42).
11- Trupa e Shoqërisë Antoniane
Kjo shoqëri u formua më 1933 pas mbylljes së shkollave private, në gjirin e Etërve Françeskanëve, dhe gjatë një dekade dha këto shfaqje origjinale dhe të përkthyera:
"Një tragjedi në Teksas" dramë me tre akte, përkthyer dhe vënë në skenë nga At Frano Kiri në vitin 1933. U rishfaq më 1935, 1936, 1942.
"Shën Aleksi" dramë me tre akte u shfaq tri herë më 1934, me 1000 spektatorë, dhe disa herë pas këtij viti.
"Ivornik" dramë në tre akte e kohës së revolucionit francez e përkthyer nga italishtja dhe e shfaqur më 1933, por e pezulluar më vonë si jo e përshtatshme për kohën.
"Jakup Beqoqoshja" komedi në tre akte e adaptuar nga Ndoc Vasija, u shfaq më 22 dhjetor 1935 dhe disa herë të tjera më vonë. Kjo komedi disa vjet më parë u shfaq me titullin "Shkup e Shkodër".
"Gopçi nën tavolinë" komedi me një akt, përkthyer nga italishtja e shfaqur më 1935.
"Gjyqi" komedi me një akt nga At Frano Kiri, shfaqja u dha më 16 prill 1936.
"Ded Gjo Luli" dramë në 5 akte shkruar nga Zef M. Harapi, premiera u dha në vitin 1937. U shfaq në kinema "Rozafat" disa herë.
"Furrtari i Venedikut" dramë e përkthyer nga Dom Donat Kurti. U dha si premierë më 18 prill 1938. U dha 3 herë me 1100 spektatorë në sallonin e shoqërisë.
"Tomas Moore" dramë e përkthyer, premierë më 1941. U shfaq 4 herë me 1200 spektatorë.
"Ngadhnjimi i drejtësisë" dramë në tre akte e përkthyer nga Prenk Jakova, luajtur më 19 mars 1943 me regji të Marian Skanjeti.
"Dredhitë e Patukut", komedi e punuar e Molierit, u shfaq në vitet 1941-1942.
"Guri i fshehtë e fort i çmueshëm", dramë në poezi dhënë premierë më 24 dhjetor 1941. Kjo dramë ka pasë nje variant me titull "Shën Aleksi" të vënë në skenë më parë nga aktorë të tjerë.
"Dy belbacukët" farsë 1 akti nga Zef Harapi.
"Gopçi nën tavolinë" komedi me 1 akt.
"Shkarpa e Fëllanxa" komedi me 1 akt. Farsa e sipërme dhe dy komeditë u çfaqën se bashku më 20 shkurt 1942 duke u luajtur shumë herë në Shkodër.
"Ose Kuka" dramë në 5 akte nga Zef Harapi që i bëri dhe rregjinë duke u shfaqur më 14 shtator 1942 dhe disa herë të tjera dhe dy herë në Tiranë në kinema "Kosova".
"Burri i gruas sime" komedi me 1 akt e shfaqur me pjesë të tjera me një akt.
"Gjin Bue Shpata" dramë në 5 akte e shkruar nga Filip Fishta me regji të Zef Harapit.
"Dy gungaçat" komedi në 4 akte punuar nga Ndoc Vasia sipas Goldonit, u shfaq në 1942 dhe përsëri 5 e 6 shkurt 1943.
"Sanço Panço" komedi në tre akte skenuar nga "Don Kishoti i Mançës" prej Lec Sekuj, premiera u dha më 1942.
"Zoti nuk vdes" dramë e përkthyer, premiera më 1942
"Skëndërbeu" dramë nga Aleks Baçli, premiera më 1943. Të dy herët që u shfaq u ndoq nga 1000 spektatorë.
"Kashata e Kopracit" komedi me 3 akte e Molierit e adaptuar nga Ndoc Vasia, u luajt më 26 prill 1943.
"Ataksersi" dramë e përkthyer nga Anton Fishta, e shfaqur më 1943.
"I ligu për mënd" komedi e Molierit e adaptuar vëndit, u shfaq disa herë me aktorë të ndryshëm më 1942-1943.
"Shën Aleksi" u vu në skenë përsëri me aktorë të tjerë duke u shfaqur 5 herë me 1500 spektatorë në vitin 1943.
"Ciko Pistolja" komedi e adaptuar nga Ndoc Vasia u luajt më 1943 7 herë me 2000 spektatorë.
"Mihal Shliva" komedi në 3 akte e adaptuar nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1943. Këtu dy komeditë e fundit shënuan fundin e Shoqërisë Antoniane (A.S. f. 77 - 85).
12- Teatri i Shkollës Stigmatike dhe Murgeshave Servite
Shkolla e vajzave e mbajtur nga murgeshat Stigmatike u themelua në vitin 1878, ndërsa në vitin 1914 u krijua shoqata teatrore e tyre, e cila për tre dekada dha këto shfaqje:
"Prej roberie në liri" shfaqur më 1914. Pjesë dramatike të shoqëruara me këngë e muzikë u shfaqën në salonin e Kolegjit Saverian për tri ditë në janarin e 1917-ës
"Barijtë e Betlehemit" melodramë në tre akte nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u dha premierë në vitin 1915 në salonin e shkollës Françeskane. Kjo u përsërit dhe në dhjetor të 1917-ës.
"E tradhëtuemja" një dramë e përkthyer nga Imzot Vinçenc Prenushi me regji po të tijë, që pati një sukses të jashtëzakonshëm dhe e dhënë premierë më 1919 duke u përsëritur shumë herë.
"Motra për vëllanë" dramë e përkthyer dhe e shfaqur në salonin e teatrit të shkollës Stigamatike më 1920.
"E panjohura" dramë e përkthyer nga Imzot Vinçenc Prenushi u shfaq më 1921.
"Bisedë blegtoreshash" bocet i bukur u dha më 25 dhjetor 1924.
"E gabitura" dramë e përkthyer u dha premierë bashkë me këngë në vitin 1926.
"Shqyptarja e qytetnueme", melodramë në vargje e poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta.
"Kumbona e Kshndellave", bocet, u vu në skenë bashkë me disa bocete të tjera në vitin 1929-1930 dhe gjatë viteve 1931-1935.
"Efigjenia në Aulidë", tragjedi greke e përkthyer dhe e adaptuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, u dha premierë më 1937.
"Emira", dramë e përkthyer, u dha premierë më 13 shkurt 1938.
Deri në mbylljen e kuvendit dhe të shkollës u shfaqën shumë drama të përkthyera dhe adaptuar nga repertori botëror për femra. Përmëndim:
"Maria Stjuarda"
"Këngëtarja fatose"
"Në kërkim të lumturisë"
"Fabiola"
"Bija e Tomas Moore"
"Maria Antonieta"
"Për nënën"
"Ëngjejt e Kshnellave"
"Fëmija i bardhë", si dhe disa farsa e komedi me 1 akt të dhëna pas dramave
Trupa teatrore e Motrave Servite nuk është paraqitur në shtypin e kohës mbi çbazë dhe nuk mund të flitet me gjithë punën e madhe të bërë nga regjizori Artisti i Popullit Andre Skanjeti. Kanë mbetur të dokumentuara ndermjet fotografive këto pjesë:
"Luftimi i veseve" shfaqur më 1 janar 1939
"Sh'Anja" shfaqur në vitin 1939 (A.S. f. 86 - 94; T.Z. f.45-46)
13- Trupa teatrore e shoqërisë "Rozafat"
Është konsideruar si shoqëria më e vjetër e qytetit të Shkodrës me jetëgjatësinë më të gjatë. U themelua më 13 shkurt 1918 dhe zgjati deri më 4 tetor 1939. Midis 10 themeluesve të saj dua të përmënd, veçanërisht, marangozët Cin e Nush Daija, rrobaqepësin Gjon Lacaj (1889-1968), i cili më vonë do të kalonte në Tiranë duke u bërë rrobaqepësi i Oborrit Mbretnor (foto 1).
Shfaqja e parë e saj qe një veprimtari muzikoro-letrare dhënë në salonin e Shkollës Saveriane fillë mbas formimit. Ndërsa në fushën teatrore u shfaqën këto pjesë:
"Tre cubat" farsë me një akt e shfaqur më 5 tetor 1919.
"Pata" komedi muzikore në dy akte me përkthim të Cuk Simonit. Shfaqur më 1924 me rastin e 10 vjetorit të ngritjes së flamurit në Rozafat, u rishfaq dhe pesë herë të tjera.
"Bilbili" komedi në dy akte e adaptuar nga Ndoc Vasia, u shfaq më 15 dhjetor 1923 në bashkëpunim me grupin "Gjon Krajni me shokë".
"Dy zotëri pa pantallona" komedi me 1 akt përkthyer nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1927.
"Kombi e Flamuri" bocet me 1 akt, shkruar nga Tef Gjoka.
"Nëna e bija shqiptare" recituar nga Aneta Shllaku
"Shikuesi me rrena" komedi me 1 akt, shkruar nga Loro Ashiku.
"Metamorfoza shkodrane" farsë me një akt shkruar nga Henrik Lacaj.
"Kthimi i Skëndërbeut në Krujë" përpunuar sipas dramës "Përpjekjet për liri të Skëndërbeut dhe të hymit e tij në Krujë", punuar dhe vënë në skenë nga Henrik Lacaj. Kjo dramë u dha në bashkëpunim me grupin e Loro Kovaçit me të njëjtin emër në vitin 1937, me rastin e 25 Vjetorit të Pavarësisë. (A.S. f. 95 - 99; T.Z. f. 46-51)
14- Trupa teatrore e shoqëria "Bogdani"
Me nismën e një grupi rinie, punëtore, zejtare e disa intelektualë përparimtarë, shumica të inkuadruar më parë në shoqatën "Oratoria e Zemrës së Krishtit" u krijua shoqëria "Bogdani" me datën 23 nëndor 1919 Megjithëse nën udhëheqjen organizative të jezuitëve, shoqëria, në bazë të programit të saj, paraqitej e shkëputur nga influenca e praktika fetare. Pas një viti shoqëria u largua përgjithmonë nga varësia e jezuitëve. Figura më e shquar, në fushën e teatrit, e kësaj shoqërie qe Zef Mark Harapi. Ai qe ndër të parët që hodhi bazën e repertorit kombëtar në teatrin filodramatik të Shkodrës. Nga gjiri i kësaj trupe dualën Artistët e ardhëshëm të Popullit Shqiptar Loro Kovaçi e Pjetër Gjoka, Artisti i Merituar Gjon Karma. Gjatë 17 vjetëve të aktivitetit të saj dega teatrore e shoqërisë "Bogdani" (foto 2) dha rreth 55 pjesë teatrore si më poshtë:
"Ferdinand Kortez" drame ne tre akte e perpunuar sipas romanit me te njejtin titull nga Ndoc Vasia me regji te Gjon Pantalise. Qe drama inaguruese e fillimit te aktivitetit te deges teatrore te shoqerise "Bogdani" me 1919, u shfaq edhe më 1920.
foto 2
"Ora e Shqypnise" melodrame politike ne 2 pjese vene ne skene se bashku me nxenesit e Kolegjit Saverian ne vitin 1920 me regji te Gjon Pantalise. U perserit me 12 mars 1922 nga "Bogdani" per nder te Komisionit aleat per caktimin e kufijve.
"I jati i ruajtur ne burg nga i biri" drame mesjetare e perkthyer nga Ndoc Vasia e vene ne skene me 1920 ne salonin e Shkolles Franceskane, pas largimit nga jezuitet.
"Fotografisti i deshperuar" farse me nje akt, perkthyer nga Ndoc Vasia. Shfaqur pas drames se mesiperme.
"Hijet e zeza" melodrame nga N.Z. qe u shfaq me 1921
"Oso Kuka" drame ne 4 akte nga Zef Harapi, qe u shfaq me 28 nendor 1921 Kjo drame u vu ne skene edhe disa here te tjera.
"Gjindesat e Shqiperise" drame ne 3 akte shkruar nga Zef M. Harapi, u vu ne skene me 1921.
"Dy gyngacet" komedi ne 4 akte, punuar sipas Goldonit nga Ndoc Vasia. U luajt me 19 dhe 26 shkurt 1922 dhe 16 e 24 shkurt 1936.
"Makalushi ne Shkoder" komedi me dy akte perkthyer dhe adaptuar nga Zef M. Harapi qe u shfaq me 6,7,8 gusht 1922 dhe ne vitin 1923.
"Telegrafi 1 prill" farse e perkthyer nga Ndoc Vasia, u shfaq pas komedise se mësiperme ne vitin 1922 dhe 1923.
"Nganjdhimi i besnikeve" drame mesjetare e perkthyer nga italishtja prej Kole Demes. U shfaq me 10 dhe 16 tetor 1922.
"Dy shurdhana ne përlimtare" komedi me 1 akt e adaptuar pas italishtes dhe u shfaq me 1922
"Fluturoi dysheku" farsë e përkthyer dhe e adaptuar sipas vëndit nga Ndoc Vasia, u shfaq me me 10 dhe 16 tetor 1922 pas dramës "Ngadhnjimi i besnikëve".
"Flamuri i Shqipnisë do të triumfojë" dramë me 1 prolog e 4 akte shkruar nga Zef M. Harapi, me ngjarje të viteve 1907-1914, ku pasqyrohet edhe momenti i ngritjes së flamurit kombëtar në Kalanë Rozafat. Premiera u dha më 27 e 28 nëndor 1922 me rastin e 10 vjetorit të Pavarësisë.
"I padituri për gjaksi" dramë në 4 akte e përkthyer nga Kolë Dema, shfaqur më 2 prill 1923.
"Një mësues modern" farsë me 1 akt e përkthyer nga Zef M. Harapi e shfaqur pas dramës së mësipërme.
"Mustafa Pasha" dramë në 5 akte nga Zef M. Harapi që u luajt më 2, 8 dhe 9 dhjetor 1923 si dhe me 28 nëndor 1931.
Më 6 shkurt 1924 inagurohet saloni i teatrit në Serreq, i cili u quajt i "Bogdanit". Drama e parë e dhënë në teatrin e ri qe "Oso Koka" më 24 shkurt 1924. Kjo dramë u përsërit me 28 gusht 1927 sipas kërkesës për anëtarët e qeverisë e të parlamentit në salonin e shkollës së Parrucës.
Në mars të v. 1924, me ndihmën e amatorëve të shoqërisë "Bogdani" françeskanët dhanë melodramën "Juda Makabe", e cila u dha me rastin e ardhjes në Shkodër të një delegacioni të Asamblesë për të konstatuar mundësinë e vendosjes së kryeqytetit në Shkodër.
"Trimi ngadhnjyes" dramë me 3 akte, mesjetare angleze e përkthyer nga Cin Çapeli dhe e dhënë premierë më 21 prill 1924, duke u përsëritur më 23 shkurt 1925 dhe me 23 e 30 janar 1927. U rivu në skenë përsëri me 25 dhjetor 1929 me trupë tjetër.
"Dy majmunët në një raft" farsë me një akt e përkthyer nga Cin Çapeli u shfaq gjithmonë pas dramës "Trimi ngadhnjyes" dhe pas dramës "Mallkimi i prindit".
"Vetëurdhërimi i Ali Pashë Tepelenës" tragjedi me 5 akte nga Z.M.Harapi, u dha premierë më 27 nëndor 1924. U përsërit me 28 dhe 30 nëndor 1924 dhe disa herë më vonë.
"Mallkimi i prindit" dramë me 4 akte e përkthyer prej italishtes nga Zef M. Harapi. Premiera u dha më 20 tetor 1924. U përsërit me 28 dhe 30 tetor 1924.
"Kasheta e kopracit" komedi me 4 akte e Molierit adaptuar nga Ndoc Vasia. U dha premierë më 1925 dhe u luajt disa herë.
"Beomondi i Altemburgut" dramë gjermane mesjetare e përkthyer nga Cin Çapeli, shfaqë më 14 e 16 prill 1925.
"A jam a s'jam unë" farsë me 1 akt, e përkthyer nga italishtja dhe e shfaqur pas dramës së mësipërme. U vu në skenë përsëri me regji të re.
"Pjetër Mika" dramë me 4 akte e përkthyer nga italishtja prej Zef M. Harapit dhe e shfaqur më 14 e 16 shkurt 1926.
"Agimi i Krishterimit" dramë në 3 akte, e përkthyer prej Zef M. Harapit, vënë në skenë nga ai vetë në vitin 1925.
"Kushtrimi ose dreqi në dyshek" farsë e përkthyer nga Zef M. Harapi, u shfaq pas dramës "Pjetër Mika" me protagonist Rrok Zadejën.
"Rold ose gjaksori i penduar" dramë në 3 akte, premiera u dha më 5 prill duke u përsëritur edhe me 6 e më vonë.
"Shkodër-Gjenacan ose Zoja e Shkodrës" dramë me 1 prolog e 3 akte nga Zef M. Harapi, që u shfaq më 18 e 24 tetor 1926.
"Zoja e shtëpisë" farsë e përkthyer prej Z.M.Harapit u" shfaq pas dramës "Rold".
"Atdheu" dramë në 3 akte shkruar nga Z.M.Harapi, kushtuar shkrimtarit dhe klerikut shqiptar Pjetër Bogdanit, premera u dha më 1927.
"Trimi ngadhnjyes" u përsërit bashkë me komedinë "Belbacukët" me 1 akt përkthyer nga Z.M.Harapi dhe e dhënë premierë me 21 janar 1927 , përsëritur me 23 dhe 30 janar të atij viti.
"Sundimtari i drejtë" dramë me 3 akte përkthyer nga italishtja prej Kolë Demës që u shfaq më 1927.
"Kostandini i Madh" dramë me 4 akte e përkthyer nga italishtja, u përgatit nga kolegjalët saverianë bashkë me disa anëtarë të shoqërisë "Bogdani". U shfaq në sallonin e Kolegjit Saverian më 1927.
"Ferdinandi i Mediceive" dramë fiorentine me 4 akte e përkthyer nga Injac Zamputi, u shfaq më 12, 19 dhe 21 shkurt 1928 bashkë me farsën "Në sajë të dajës bën pallë" të përthyer po prej të njëjtit autor.
"I ligu per mend" komedi ne tre akte suipas Molierit e perpunuar nga poeti yne kombetar At Gjergj Fishta, u shfaq me 25 dhjetor 1927 dhe u perserit me 1930.
"Konti i Drishtit" drame me tre akte e shkruar dhe e vene ne skene nga Kole Dema. Premiera u dha me 1927 dhe u perserit me 1928.
"Ugonotet" drame e shek. XVI me 5 akte e perkthyer nga Injac Zamputi qe u shfaq me 9, 10 dhe 26 prill 1928 bashke me farsen me 1 akt "Shtrydhni limonj se iu hiqet gunga" te perkthyer prej italishtes.
"Dredhite e Patukut" komedi ne 3 akte e Goldonit e adaptuar dhe e vene ne skene me 22 tetor 1928 dhe me 13,14 mars 1929. Komedia u shfaq edhe ne Tirane në kinema "Nacional" duke pasur një sukses të madh.
"Ngadhnjimi i dashurisë atërore" dramë e përkthyer nga italishtja, premiera u dha më 1929.
"Lorenco dei Medici" dramë me 3 akte e përkthyer nga italishtja dhe e dhënë premierë më 1929
"Atdheu urdhëron" dramë në 3 akte e përkthyer nga Zef M.Harapi u dha premierë më 1929.
Po këtë vit u rivunë në skenë, të cilat u shfaqën në Tiranë:
"Trimi ngadhnjyes"
"Dy majmunët në një raft"
"Ora e Shqypnis" melodramë
"Hijet e zeza" melodramë
"Kasollja e ungjit Tom" ose "Prej robnie në liri" dramë me 5 akte e dramatizuar sipas motiveve të romanit me të njëjtin titull nga Cin Çapeli. U dha premierë në Tiranë më 8 tetor 1930 në konkursin e Festivalit artistik ku mori çmimin e nderit. Në Shkodër u luajt me 28 nëndor 1930 dhe më 26 dhjetor 1930.
"Një natë në Firence" dramë në 5 akte përkthyer nga italishtja prej Cin Çapelit, u shfaq më 21 dhe 22 prill 1930.
"Daja kërkon nipat" farsë e përkthyer, e cila bashkë me komedinë "Dy gungaçët" u rivunë në skenë përgjatë vitit 1930.
"Dedektivi ose Polici i vërtetë" dramë në 4 akte e përkthyer nga Ndoc Vasia. U dha premierë më 28 nëndor 1930, u përsërit më 7 dhjetor 1930 dhe 1 janar 1931.
"Hamza Kazazi" dramë kombëtare me 4 akte e shkruar nga Zef M. Harapi. Premiera u dha më 25 nëndor 1932 dhe u përërit më 1933.
"Themistokliu" dramë me 3 akte e përkthyer sipas Metastasit nga Silvestër Hila. U shfaq më 16 dhe 17 prill 1932.
"Shpata e Skëndërbeut" dramë e Anton Xanonit, u shfaq më 28 shtator 1933.
"Konti Retimos" dramë fiorentine me 4 akte e përkthyer nga Henrik Lacaj. U shfaq më 25, 26 dhjetor 1931 dhe u përsërit përgjatë vitit 1933.
"Ataksersi" dramë në 3 akte e përkthyer sipas Metastasit nga Anton Fishta, u shfaq më 4 mars 1935.
"Ruaju sherrit të gruas" farsë e përkthyer nga Zef M.Harapi e shfaqur pas dramës "Ataksersi".
"Llogoret e mullinjve" u përsërit më 1935 me aktorët e "Bogdanit" e regji të re me protagonist Loro Kovaçin.
"Kumbonat e mbrëmjes" dramë në 5 akte përkthyer nga italishtja prej Kolë Lacës. Premiera u dha më 17 nëndor 1935 (foto 3) dhe u përsërit më 24 po të atij muaji. (A.S. f.100-117).
"Dy gungaçët" komedia u rivu në skenë me aktorë e regjizorë të tjerë dhe u shfaq më 16 e 23 shkurt 1936 bashkë me farsën "Shtrydhni limoj se iu hiqet gunga"
"Laku i mallkuem" dramë në 5 akte, përkthyer nga Injac Baçli, u shfaq më 13 e 14 mars 1936.
"Atil Regoli" ose "Besë e trimëri" dramë në 3 akte e Metastasit përkthyer nga Anton Fishta, u shfaq më 28 nendër 1936.
"Zbatimi i udhërit"
"Shkuesi me rrena"
"Palla në thes nuk hyn"
"Dupat flasin vetë"
"Një mësues i drejtë"
"Me paditë nipin te daja"
"Fotografisti"
"Gopçi nën tavolinë"
"Në mos qofsh i marrë do të bëhesh" janë disa farsa e komedi të luajtura pas dramave të shënuara më sipër.
"Drejtësi cigane" dramë e përkthyer dhe e vënë në skenë nga Pjetër Gjoka e Kolë Çuni, u luajt më 28 shkurt 1937. Kjo qe shfaqja e fundit e kësaj shoqërie e cila qëndroi në këmbë për afro 20 vjet.
Trupa e çfaqjes së dramës "Kumbonat e mbrëmjes" me përkthim të Kolë Lacës të realizuar nga dega teatrore e shoqërisë "Bogdani" më 17 nëndor 1935. Në këtë fotografi janë edhe Loro Kovaçi, Pjetër Gjoka, Gjon Karma, Kolë Laca. Kjo fotografi është pronë e z. Pjetër Logoreci kujdesi i familjes së të cilit ka bërë që të mos humbasë kujtesa historike mbi Teatrin Kombëtar Shqiptar dhe për këtë duhet falenderuar pa fund. Zoti Pjetër disponon shume fotografi mbi aktivitetin e shoqërisë "Bogdani" në fushën e teatrit për ato vite, çka e rrëzon të gjithë pretendimin mbi lindjen e teatrit shqiptar në vitet e komunizmit. Të paktën tre aktorët e parë kanë qënë anëtarët e ajkës së trupës së mëvonshme të Teatrit të ashtëquajtur Popullor.
Ndërsa Kole Laca (1891-1970), miku dhe bashkëpunëtori i Padër Gjergj Fishtës, Kel Marubit, Luigj Gurakuqit, Shtjefën Gjeçovit, Ndre Mjedës, Mikel Koliqit (Kardinali i ardhshëm shqiptar) dhe Artistëve të Mëdhenj sa më sipër, mësues i të cilëve ai ishte, ndoqi rrugën e arsimimit të popullit shqiptar nga viti 1909 deri në fund të 1951-shit, edhe pse ndihmonte me përkthime dramash trupat teatrore të Shkodrës, duke pasur në krah të vëllanë, rrobaqepësin e ardhëshëm të Mbretit Zogu I-rë, Gjon Lacën (një ndër themeluesit e shoqërisë "Rozafat") dhe duke marrë pjesë në veprimtaritë politike të qytetarëve të Shkodrës, siç qe rasti i delegacionit shqiptar, të udhëhequr nga Kel Marubi, që shkoi për të përshëndetur Princin Karl të Austrisë në Vjenë (foto 4). Pa dyshim që është një nga personalitetet shkodrane që lidhi arsimimin e popullit shqiptar me politikën për mëvetësi kombëtare dhe kulturën tradicionale europiane të imponuar nga Kisha Katolike Shqiptare si kushti i vetëm për mbiekzistencën e të qënurit shqiptar të popullit Tonë në ato vite të turbullta dhe të vështira duke pasur në krah të tij Kancelarin e ardhëshëm të Kishes Katolike Shqiptare, të vëllanë Dom Tom Lacën (1897-1962). Në qoftë se Kleri Katolik Shqiptar u mësoi shqiptarëve si dhe pse duhet sakrifikuar jeta për Kombin Shqiptar sipas sentencës: "Atdheu Urdhëron"; ishte Patrioti, Mësuesi, Demokrati dhe Gjyshi ynë i Madh që na e trasmetoi këtë ndjenjë sublime, e cila bie në sy sot kur kontradiktat me subjektet antishqiptare janë mprehur thellësisht ne brëndësi të popullit tonë në sajë të politikës antishqiptare të rendit komunist.
Në fushën e arsimit Kole Laca dha një ndihmesë të çmuar në sajë të lidhjeve të vjetra familjare, kulturës, shkallës së lartë të civilizimit, edukatës, punës disa breza të familjes së tij, mbi çbazë ne, nipat e tij, e patëm rrugën dhe sytë të hapur me tu shpallur lëvizja antikomuniste më 1990. Duke disponuar një bibliotekë me libra mbi 300 vjeçarë ku përmblidhej veprimtaria e disa brezave të familjes Laca na dha mundësinë edukative të formimit të bibliotekave personale, njëra më e madhe se tjetra, ku përmblidhet historia e Shqipërisë, sidomos, në këto dy shekujt e fundit krejt ndryshe nga historia shkollore, duke filluar nga fillorja e deri në universitetet, duke qënë kjo porosia e fundit edukative. Pa dyshim që është arritja më e madhe imponuese edukative e mësimore e brezit të vjetër dhe të trasmetuar, jo rastësisht, tek brezi ynë i viteve post 50 gje prej të cilës ne krenohemi. Është pika ku ndahet ndërgjegja kombëtare nga ajo antishqiptare, ndahet trashëgimia qytetare nga trashëgimia fshatare dhe komuniste. Problemi nuk duhet parë me ndjenjën e unit dhe të politikës, por me ndjenjën e interesit të grupit gjë të cilën pinjollët e komunizmit nuk e kuptojnë dot.
foto 4
Delegacioni shqiptar ne Vjene qe pershendeti Princin Karl, nen drejtimin e Kel Marubit (ne mes te rreshtit ulur); midis tyre Kolë Laca (i dyti, majtas, ne rreshtin ulur). Kjo fotografi është botuar në një nga gazetat e përditshmet pas 1992, por që më ka mbetur e prerë pa i ditur datën e botimit dhe titullin e gazetes.
Vepra pedagogjike e Kolë Lacës shtrihet në një hark kohor prej 42 vjetësh, nga viti 1909 deri më 1951, kur doli pension, me këtë dinamikë:
Emërohet më 1909 mësues në Kashnjet të Mirditës deri më 1914
1914 deri më 1916 mesues në Bushat të Shkodrës
1916 deri më 1917 mësues në Barbullush të Shkodrës
1917 deri më 1918 mësues në qytetin e Shkodrës
1918 deri më 1922 mësues në shkollën e Françeskanëve mbi të cilën jepet deklarata e mëposhtme (foto 5)
Më 1922 transferohet në qytetin e Durrësit ku specializohet në fushën e pedagogjisë.
Në shtator 1922 rikthehet si mësues në qytetin e Shkodër deri në vitin 1926
Në vitet 1927-1928 përsëri në Durrës per nje specializim shtesë në fushën e arsimimit.
Pas 1928 mësues në Shkodër në shkolla të ndryshme shtetërore deri më 1940.
1940 - 1941 mësues në Kolegjin Saverian
1941 - 1944 drejtor në shkollën Vaso Pasha (ish shkolla Skëndërbeg)
1944 - 1945 pushohet nga puna nga regjimi komunist
1945 - 1946 mësues në Stajk të Shkodrës
1946 - 1951 mësues në shkollat e qytetit të Shkodrës ku dhe del në pension.
Për Të gazeta "Mësuesi" e datës 28 janar 1981 shkruan: "patriot me prirje të theksuara demokratike, të cilin e shohim më vonë (pas 1909, GH) si pjesmarrës në shoqëritë punëtore të Shkodrës".
Vazhdojmë me veprimtarinë teatrore të shoqërisë "Bogdani":
Shoqëria "Bogdani" ekzistoi edhe afro dy vjet të tjera deri më 4 tetor 1939, kur u shkri me urdhër të Prefekturës.
Zef M. Harapi desh ta ringjallë shoqërinë "Bogdani" në vitin 1944 dhe punoi sipas përrallave popullore komedinë "Nastradini i vogël" të cilin e vuri në skenë dhe e shfaqi me amatorët e vjetër të shoqërisë që i mblodhi pas aq vitesh.
"Zonja e shtëpisë me pantallona" qe farsa që u shfaq pas komedisë së sipërme.
Grupi i shkëputur nga shoqëria "Bogdani" (i quajtur nga populli "grupi i Loro Kovaçit") për afro mbi 3 vjet shfaqi disa pjesë të përkthyera e të luajtura më parë nga shoqëritë e tjera dhe ndonjë pjesë të përpunuar nga Henrik Lacaj. Përmëndim:
"Kah rruga e humnerës" dramë në tre akte, përkthyer nga Henrik Lacaj u dha premierë më 2 dhjetor 1935. Kjo qe sdhfaqja e parë që dha ky grup në kinema "Rozafat".
"Fanti i shpatës" dramë në 3 akte, përkthyer nga Injac Ndoja, u shfaq më 16 qershor 1936.
"Moisi Golemi" dramë në 5 akte. Premiera u dha më 20 nëndor 1936. U shfaq 4 herë në Shkodër në konima "Rozafat" dhe 2 herë në Tiranë.
"Dredhitë e Patukut" komedi në 3 akte e punuar sipas Molierit u vu në skenë më 2 dhjetor 1936.
"Paçalini aventurier" farsë e përkthyer nga Henrik Lacaj u luajt nga Lin Gjonej.
"Kthimi i Skëndërbeut në Krujë" dramë në tre akte, thuhet e Kolë Mirditës (Helenaut), u përpunua nga Henrik Lacaj dhe u luajt, në bashëpunim me shoqërinë "Rozafat", me rastin e 25 vjetorit të pavarësisë.
"I ligu për mënd" u vu në skenë më 19 shkurt 1938.
"Ataksersi" drama në 3 akte u shfaq më 29 mars 1937.
"Dy princa për një vashë" dramë në 3 akte shkruar dhe vënë në skenë nga Henrik Lacaj më 26 prill 1939.(A.S. f. 117 - 121; për të gjithë veprimtarinë teatrore të shoqërisë "Bogdani" edhe T.Z. f. 61-64)
15- "Teatri Shkodra"
Ky teatër u formua më 1923, nga shoqëria teatrore "Populli" të shpërndarë me urdhër të bashkisë së asaj kohe, me kryetar mekanikun Luigj Dajçi. Dha këto shfaqje premierë:
"Gjenovefa e Brabantit" dramë në 5 akte, nga Shmid, përkthyer nga Mark Gurakuqi e Luigj Naraçi, botuar libër më 1921. Qe drama e parë e shfaqur nga shoqëria teatrore "Shkodra" në vitin 1923.
"Bardhi e Ferdinandi" dramë e Silvio Pelikos e përkthyer e luajtur po në vitin 1923.
"Gjin Bue Shpata" dramë në tre akte shkruar nga Filip Fishta, që së bashku me dramën me një akt "Skëndërbeu dhe Kolë Malçi nga Skurraj", u shfaqën më 1923 (sipas T.Z. më 1924)
"Robi i Shën Domingut", dramë e përkthyer nga italishtja; kjo pjesë u luajt edhe në kështjellën Rozafat më 14 prill 1924.
"I Mërguemi" (1924)
"Nata e shtojzovalleve", komedi (1924)
"Zgjedhja e një deputeti", komedi (1925)
Tre pjesët e fundit u shfaqën edhe në Tiranë në sallën e teatrit të Konviktit "Naim Frashëri" dhe në Vlorë me rastin e 12 vjetorit të Pavarësisë.
Shoqëria u shpërnda nga fundi i vitit 1925 (ndërsa sipas A.S. më 1926, f. 122-126; T.Z. f.67).
16- Trupa e Shkollës Fillore "Skandërbeg"
Kjo shkollë ka qënë në lagjen e katolikëve me drejtor Pjetër Troshani dhe pas vdekjes së tij, drejtor u bë desidenti i ardhshëm antikomunist, Zef Pali. Në këtë shkollë ka qënë mësues edhe dramaturgu Kolë Jakova. Dha këto shfaqje:
"Mbreti i xhuxhmaxhuxhëve" melodramë e përkthyer nga gjermanishtja dhe vënë në skenë nga mësuesi i kësaj shkolle Ndoc Vasia. U shfaq në vitin 1926. Kjo shfaqje, përsa mbahet mënd, është e para që jep një shkollë laike shteti.
"Dy binjokët" dhe "Karnavalet", dy komedi me nga një akt të shkruara dhe të vëna në skenë nga mësuesi Kolë Jakova, u dhanë si shfaqje vite më vonë nga nxënësit e kësaj shkolle.
"Te kështjella e bardhë" melodramë e shkruar dhe e drejtuar nga drejtori i kësaj shkolle në vitin 1937, me rastin e 25 vjetorit të Pavarësisë, Zef Pali dhe drejtues muzike Kolë Jakova; (A.S. f. 127).
Ndërsa muzikologu Tonin Zadeja pretendon se muzika e melodramës së fundit ka qënë e Dom Zef Shestanit (T.Z. f. 70)
17- Trupa e Shkollës Plotore e Parrucës
Për vitet 1930 - 1939 shkolla Plotore e Parrucës ka qënë ndër shkollat më të mira të qytetit të Shkodrës me trupë mësimore të gjithë muslimanë. Zakonisht repertori ka qënë me pjesë teatrore të kartakterit kombëtar, përmëndim:
"Shqyptari i Qytetnuem" melodramë nga Poeti Ynë Kombëtar At Gjergj Fishta.
"Rrethimi i Shkodrës" melodramë nga Dom Ndre Zadeja.
"Ora e Shqypnisë" melodramë nga Dom Ndre Zadeja.
"Mustafa Pasha i Shkodrës" dramë historike nga Zef M. Harapi.
"Triumfi i lirisë" dramë nga Kristo Floqi.
"Gruaja Shqiptare" dramatizim nga Imzot Vinçenc Prenushi
"Skëndërbeu" tragjedi nga E. Haxhiademi
"Oso Kuka" dramatizimi
"Lidhja e Prizrenit" dramatizim, ndoshta nga ndonjë mësues i kësaj shkolle sipas këngëve anonime të poemës epikë "Lahuta e Malsisë" (At Gjergj Fishta).
Sipas autorit të librit mbi 100 vjetorin e Teatrit të Shkodrës ka pasur edhe shfaqje teatrore të pjesshme apo fragmente nga veprat dramaturgjike të Hil Mosit, Pashko Gurakuqit, Karl Gurakuqit, Luigj Naraçit, Haki Stërmillit. Ernest Koliqit, Injac Zamputit. (A.S. f. 127 - 128; T.Z. f. 71)
18- Trupa e Shkollës Rus-Haslikej
Në këtë shkollë u vunë në skenë krijmtaria e mësuesit të saj Teofik Gjyli që kosistonte në gjininë e skeçit, si:
"Xhakajduri"
"Tabela e shumëzimit"
"Rreziku për vdekje"
"Rroftë Flamuri" (A.S. f. 129; T.Z. f. 70)
19- Trupa e Konviktit "Malet Tona"
Është konsideruar me rëndësi ngritja e grupeve teatrore nga nxënësit e shkollave të mesme, që patën dhe synime politike. Përmëndim:
"Armiku i Popullit" dramë e Ibsenit.
"Cubat" adaptim nga Hilë Mosi.
"Bardhi e Ferdinandi" dramë e përkthyer nga Silvio Peliko. Kjo dramë u shfaq 3 herë në sallën e teatrit të shkollës së Parrucës duke u ndihmuar nga aktorët e vjetër Ndoc Bazhdari, Gjergj Deli Çamuku, Ndoc Meshkalla. Për regji ndihmoi Mark Ndoja. (A.S. f. 129)
20- Trupa e "Gjimnazi i Shtetit"
Veprimtaria teatrore e këtij gjimnazi është bërë nën logon e shoqërisë "Besa Shqiptare" me kryetar Jakov Milaj, e cila zë një vënd të shquar në aktivitetin teatral të shkollave të mesme të shtetit në qytetin e Shkodrës. Kjo shoqëri u krijua më 27 nëndor 1928 duke dhënë këto shfaqje:
"Besa" dramë e Sami Frashërit, u shfaq më 1 mars 1931.
"I ligu për mënd" komedi e punuar sipas Molierit nga Poeti Ynë Kombëtar At Gjergj Fishta, shfaqur më 1932.
"Ministri kandidat" farsë e shfaqur po në atë vit duke u luajtur edhe në Tiranë e Durrës.
"Cubat" e adaptuar nga Hil Mosi, shfaqur në vitin 1933.
"Gopçi nën tavolinë" komedi e shfaqur më 1933.
"Karl Topia" dramë e Kristo Floqit, që u shfaq më 1934, qe edhe premiera më e sukseshme e kësaj trupe.
Drama "Liria" e Skënder Luarasit nuk u lejua të shfaqej.
"Fli për Atdhe" dramë e adaptuar sipas veprës së Sharl Roks Vilar
"Mozarti e Salierit" dramë e përkthyer.
"Shqipëria e shqiptarëve" dramë, të shfaqura të dyja më 1934.
"Shërbëtori u dy zotërinjve" e Goldonit, adaptuar nga Hil Mosi, u shfaq më 1935.
"Kalorësi dorështrënguar" përkthyer nga Milto Sotir Gurra, vepër e Pushkinit, u shfaq më 31 dhjetor 1935. Në këtë shfaqje u dallua Qemal Stafa në rolin e fajdexhiut.
Gjatë vitit 1936 u shfaqën:
"Hakmarrja", dramë
"Aventurat e Palushit" komedi
"Spiuni" dramë e shkruar nga Xhemal Broja. Më 1937 u ndërpre çdo aktivitet teatral në gjimnaz. (A.S. f. 129 - 131; t.z. F. 68)
21- Trupa e Shoqërisë "Atmja e Lirë"
Ishte një shoqëri jashtëshkollore që drejtohej nga Omar Ruzhdia duke dhënë këto shfaqje:
"Lufta e Silistrës" dramë,
"Bardhi dhe Fernandi" dramë,
Dramën "Filja" të adaptuar nga Hil Mosi sipas Shilerit në vitin 1935 pas të cilit kjo shoqëri u shkri. (A.S. f. 131; T.Z. f. 68)
22- Trupat e shkollave fillore të shtetit
Për trupat e këtyre shkollave ka shkruar dhe vënë në skenë mësuesi Gjush Sheldia këto pjesë:
"Atdheu mbi të gjitha" dramë kombëtare me 2 akte e 1 prolog.
"Bozaxhiu" komedi me një akt.
"Ka ba hana" komedi me një akt.
"Serrafi" komedi me një akt.
"Prindja e mësuesi" bocet me një akt.
"Fëmija në shtëpi të huaj" bocet me një akt.
"Fëmija i pastër" bocet me një akt.
"U pafshim në mehqeme" komedi në tre akte.
"Visari" komedi në tre akte.
"Zanat pa zanat" farsë me një akt.
"N'inat të mydyrrit" farsë me një akt.
Në Shkodër ka ekzistuar një shkollë fillore për minorancën ortodokse e cila kishte krijuar shoqërinë "Gusla" (Lahuta) me 20 anëtarë, e cila më 1925 dha shfaqjen "Hasan Aganica". Mund të ketë vazhduar deri më 1933.
Ekziston dhe një shfaqje e dhënë nga nxënësit e konviktit të Mirditës në Orosh më 1936 me titull "Shqiptari i qytetnuem" melodramë e Poetit tonë Kombëtar At Gjergj Fishta e drejtuar nga mësuesi Lin Çurçia. (A.S. f. 131 - 132; T.Z. f. 69)
23- Trupa teatrore "Gjon Krajni me shokë"
U krijua në vitin 1923 (sipas Tonin Zadejës më 1924) dhe dha këto shfaqje:
"I ligu për mënd",
"Dy gungaçat",
"Bylbyli", (sipas Tonin Zadejës quhej "Bylbyli në Shkodër")
"Mëndja e madhe e zeza e të zot" komedi,
"Dy zotni pa pantallona" farsë me një akt
"Birameli" farsë me një akt
"Shërbëtori i dy zotnive" komedi e adaptuar prej Molierit nga Ndoc Vasia
Më 1934 dhanë këto shfaqje:
"Njeriu prej majmuni" skeç me një akt,
"Kujdestari i zanatlijve" skeç të përpunuar nga Gjon Karma dhe të shfaqura me 14 shkurt të atij viti. Më vonë u shfaqën:
"Akshia i grabitur" komedi me 2 akte e adaptuar nga Injac Ndoja (profesori i ardhshëm i gjeologjisë, GH).
"Ç'dreqin të pruni në Stajka" farsë me një akt e përpunuar nga Injac Ndoja.
Më 27 qershor 1934 komiku Gjon Krajni ndahet nga jeta aksidentalisht. (A.S. f. 133-136, T.Z. f. 67).
24- Trupa e grupit "Komuniteti Musliman"
Ky grup u kryesua nga Zenel Broja duke pasur një aktivitet përgjatë viteve 1938 - 1939, dhe duke dhënë këto shfaqje:
"Për mbrojtjen e Ulqinit" dramë me tre akte shkruar nga Asim Lohja dhe dhënë më 1938.
"Ymer Agë Ulqini, dramë në tre akte nga Kristo Floqi.
"Lufta e Plavës dhe e Gucisë" dramë në tre akte nga Xhemal Broja shfaqë më 25 prill 1938. (A.S. f. 136-137; T.Z. f. 69)
25- Trupa e grupit "Scuola Cantorum"
Ky grup u formua më 1935 dhe u drejtua nga famullitari i Shkodrës Dom Mikel Koliqi (kardinali i ardhshëm dhe i parë shqiptar 1902-1997). Dha këto shfaqje melodramatike:
"Muzika" operetë me një akt.
"Visari i pyllit", operetë me një akt
"Sa kërdi po bënte helmi" operetë me një akt; të trija të përkthyera nga italishtja dhe të shfaqura më 26 qershor 1935 në sallonin e Shoqërisë "Bogdani"
"Rozafa" melodramë në tre akte shkruar nga Dom Ndre Zadeja dhe e muzikuar nga Dom Mikel Koliqi. U dha premierë më 26 prill 1936.
"Ruba e kuqe" melodramë në tre akte, shkruar nga Dom Ndre Zadeja dhe e kompozuar nga Dom Mikel Koliqi. Premiera u dha më 19 dhjetor 1937.
"Një artist i madh" monolog përkthyer ngha Henrik Lacaj dhe interpretuar në mënyrë të shkëlqyer nga Lin Gjonej.
"Borëbardha dhe 7 xhuxhmaxhuxhët" pjesë në tre akte e përkthyer dhe e vënë në skenë nga Dom Alfons Tracki.
"Ti" dramë teatrale e përkthyer nga Zef Staku.
"Dy cirka të arta" operetë për vajza e përkthyer nga italishtja dhe vënë në skenë nga Dom Mikel Koliqi.
"Kremtja e lilave" operetë e përkthyer nga Andrea Skanjeti dhe vënë në skenë nga Dom Mikel Koliqi. (A.S. f. 137-139)
Liceu femëror (26) me grupin e tij teatror dha një shfaqje teatrore me titull "Festim shkolluer" më 11 dhe 12 qershor 1941 ku gërshetohej kënga popullore dhe opereta.
"Drita" me libret të Silvio Doglia, përkthyer nga Henrik Lacaj dhe muzikë të drejtuar nga Antonio Muci dhe vënë në skenë nga "Grupi i fshtarëve" (27)
"Me lot do ta fitoj" ose "Kunora e tretun" dramë e përkthyer nga gjermanishtja prej Dom Alfons Trackit, vënë në skenë me nxënës të fillores (28). (A.S. f. 139 - 143)
* * *
Duke bërë një përmbledhje të të gjithë këtij aktiviteti teatror në qytetin e Shkodrës konkludojmë se kanë qenë gjithsejt 28 grupe teatrore nga të gjitha shtresat dhe moshat duke shfaqur rreth 465 premiera me mbi 1000 aktorë të të gjithë niveleve dhe e gjitha kjo për 66 vjet (1879 - 1944). Çfarë lloj organizimi kulturor duhet konsideruar kjo dhe a mund të quhet veprimtari teatrore që të mund ta emërtojmë veprimtarinë teatrore shqiptare 131 vjeçare? Duhet të kemi parasysh qe ky qytet më 1926 kishte 22 784 banorë (sipas Shqipëria e Ilustruar, 1927, f. 375) dhe rrjedhimisht i bie që të ketë pasur një aktivitet teatror shumë-shumë herë më të madh se Tirana e viteve 1990 e cila nga viti 1944 deri me 1989 ka dhëne vetëm 209 premiera (kur popullsia e saj të ketë qenë, më 1984, 206 100 banorë, sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, 1985) nga të cilat 121 me pjesë shqiptare dhe 88 të përkthyera (Josif Papagjoni, Teatri Kombëtar, f. 85). Mbi këtë bazë a nuk mund të ngremë idenë që Teatri Kombëtar Shqiptar është themeluar më 1879 për të formuar ndërgjegjen kombëtare të popullsisë shqiptare? Dhe jo të të gjithë popullit, por të elitës intelektuale të tij, të atyre që do ta drejtonin atë deri më 1944-ën. Cili është raporti i tij me Teatrin Popullor të epokës komuniste? Edhe vetëm raporti i premierave, në funksion të popullatave, e ka një domethënie që tregon thelbin e problemit.
* * *
Duke ju rikthyer historisë të Teatrit të Shtetit të epokës komuniste vë re se edhe fillimet e tij autori ynë i ka ndryshuar me qëllim paragjykues duke fshehur një thelb, shumë pasione dhe shumë personazhe, duke sajuar ngjarje të paqëna. Sipas tij na paska qënë e njohjtur në vitet e luftës grupi teatror "Shkëndia" dhe grupi amator i Liceut të Tiranës që na paskan dhënë shfaqjen "5 Maji" dhe "Vilhelm Teli"; po nga teatrit partizan na paska ardhur dhe pjesa "Sabaudin Gabrani" që qënka shfaqur në verën e 1942-shit (f. 29). Natyrisht ai nuk ka qënë dëshmitar dhe i shpëton përgjegjësisë së mashtrimit të realizuar, por unë duke disponuar një dokumentacion më që plotë i them se që të gjitha këto janë të pasakta dhe kanë nevojë të ndreqen
Së pari që të pretendosh se na paska ekzistuar shfaqja "5 maji", kushtuar vrasjes së Qemal Stafës, duhet vërtetuar më parë që ai është vrarë atë datë pasi unë disponoj një material i cili argumenton se 5 maji është përvjetori i vdekjes së Perandorit të Madh francez Napoleon Bonoparti dhe shqiptarët vazhdojnë të gënjehen për këtë përvjetor duke festuar ditën e dëshmorëve të popullit shqiptar. Vdekja e Qemal Stafës mos vallë është 3 maji i 1942-shit, këtë bëni mirë ta vërtetoni dhe do të dalë gënjeshtra e realizuar përgjatë 65 vjetëve.
Së dyti nuk është e vërtetë që Liceu i Tiranës shfaqi dramën "Vilhelm Teli". Babai im Kolë Hoti ka qënë në atë trupë dhe më ka treguar se shfaqja nuk u lejua të luhej nga drejtuesit e shkollës kështu që ajo ose është një gënjeshtër e sajuar nga ai që ju a ka treguar, ose e keni shpikur ju.
Së treti, problemi i pjesës me titull "Sabaudin Gabrani" shfaqur në verën e 1942-shit është një lajthitje së cilës i ka dalë boja me kohë. Emri i tij nuk gjëndet në Enciklopeditë Shqiptare dhe asnjeri nuk mund të na thotë diçka të saktë, por në shkollën që mban emrin e tij, në stendën kushtuar personit në fjalë, rezulton se ai ka lindur më 1925 dhe vrarë më 1943. Atëhere çfarë lidhje ka pjesa me të më 1942, apo është ndonjë personazh tjetër që nuk i dihet as nami dhe as nishani.
Personalisht më intereson thelbi i formimit të teatrit pas 1944, njerëzit dhe morali i tyre, prejardhja shpirtërore e gjithseicilit, për të arrirë në finishin 1945 ku teatri del për herë të parë përpara popullit shqiptar si institucion mbarëkombëtar, por me një prejardhje shumë sinjifiktive ku edukacioni i pjestarëve nuk ka qënë i moralit komunist dhe as politik. Pikërisht këtë ka fshehur autori i teatrit komunist duke mos realizuar bashkimin e qelizave shpirtërore që çuan në formimin e teatrit të shtetit. Ngjarja ka ndodhur jo sipas asaj që thotë autori ynë, por sipas kujtimeve të pjestarëve të atyre viteve ku do të veçoja Naim Frashërin dhe Kadri Roshin, Loro Kovaçin dhe Pjetër Gjokën, Gjon Karmën e Rrok Dabërdaku, Ndoc Meshkallën dhe Ndoc Dedën, Lazër Filipin etj. ( bëhet fjalë për vitet 1944 dhe 1945 që bashkohen nga këto personazhe jo për meritë të politikës, por për meritë të pasionit dhe talentit, për meritë të atdhedashurisë të trasmetuar nga etërit tanë kombëtar dhe pikërisht këtë nuk mund të kuptojnë dot produktet intelektuale të komunizmit).
Pastaj problemi historik e lëvrimit të teatrit në Licetë, grupin e Priskës dhe në atë të teatrit fillestar të shtetit është pak më i thjeshtë pasi janë të njëjtët persona që marrin pjesë në të tre grupimet duke u bashkuar në një komplet vetëm më 1945 duke pasur një lidhje njerëzore edhe me Korin partizan, pastaj Korin e Shtetit (fotot 6,7,8,9,10,11).
foto 6
Grupi korit Priskë (30.10.1944), njëkohësisht dhe grupi teatror. I pari majtas ulur Naim Frashëri, sipër tij Donat Pali, i treti djathtas ulur Kolë Hoti, në qëndër lart Lazër Filipi.
foto 7
foto 8
foto 9
foto 10
foto 11
Këtu do të veçoja pikërisht atë që ka fshehur autori mbi 60 vjetorin e teatrit kombëtar, përkthyesin e parë të dramava të vëna nga ky teatër më 1946-1947, duke qënë edhe pjesë e trupës në rolin e suflerit. Fjala bëhet për babain tim Kol Hotin (1923-1990) mbi shpatullat e të cilit ra puna e përkthimit të dramave të para. Kjo pune filloi më 1945 duke përkthyer nga italishtja komedinë "Martesa" të Gogolit me pseudonimin Cukali (fotot 12, 13). Për këtë proçes Artisti i Popullit Kadri Roshi do të shkruante:
"Një ditë i them një shokut tim maturant i cili zotëronte tre gjuhë të huaja shkëlqyeshëm Kolë Hoti nga Shkodra (në fakt babai kishte kohë që ishte instaluar në Tiranë familjarisht, GH) që të na përkthente ndonjë pjesë për ne që ishim në pikëpyetje në teatër si Naimi, Lazri, Beluli e tjerë. Në krye të javës më jep në dorë "Martesën" e Gogolit..." (gazeta "Intervista"-292, dt. 19-25.7.1999, f. 3)
Komedia u dha për herë të parë më 23 dhe 24 shkurt 1946 me rastin e përvjetorit të themelimit të Ushtrisë së Kuqe (foto 14) duke pasur si dy protagonistë kryesorë aktorët Donika Burda dhe Kadri Roshi (foto 15).
Ishte pikërisht Kol Hoti që plotësonte grupin e teatrit në Liceun e Tiranës më 1942 dhe grupin e korit në Priskë të Tiranës më 1943, së bashku me artistët e ardhëshëm të Popullit: Naim Frashërin, Sandër Prosin, Kadri Roshin, Lazër Filipin dhe duke u bashkuar me artistët e ardhur nga Shkodra: Loro Kovaçi, Pjetër Gjoka, Ndoc Meshkalla, Ndoc Deda, Rrok Dabërdakun, formuan bërthamën e ardhëshme të Teatrit të Shtetit mbi çbazë u bashkua ndërgjegja kombëtare me politikën duke i dhënë pamjen e asaj që kërkon të përvetësojnë autorët e historisë së teatrit kombëtar shqiptar.
foto 13
Faksimile e kapakut te materialit të daktilografuar te perkthimit (1945)
dhene Teatrit te Shtetit
foto 14
foto 15
Në Enciklopedinë e Josif Papagjonit jepet Marta Burda (1926-1995), ndërsa emri i aktores së mësipërme nuk figuron; nuk është e njëjta aktore pasi ekziston një variete e shfaqur në ato kohëra me pjesmarrjen e të dy aktoreve
Një vit më vonë përkthen po nga italishtja komedinë tjetër të Gogolit "Revizori" të shfaqur më 25 dhe 26 janar 1947 (foto16) përgjatë kohës që ishte student në Zagreb.
foto 16
Babai im, Kol Hoti, vinte nga shkollat teatrore të qytetit të Shkodrës duke pasur si mësues të parë, në fushën e teatrit, pikërisht Dom Mikel Koliqin (foto 17) duke vazhduar rrugën arsimore të Loro Kovaçit, Pjetër Gjokës, Gjon karmës, Ndrek Shkjezit, Ndoc Meshkallës, etj duke qënë produkti i fundit të shkollës françeskane të teatrit. Lidhja e tij me kollosët e teatrit të mëvonshëm shtetëror shqiptar si Naim Frashëri, Loro Kovaçin, Pjetër Gjokën, Gjon Karmën, Lazër Filipin ka qënë shtytësja sekondare drejt pjesmarrjes së tij në veprimtaritë teatrore të mësipërme për të cilat ai krenohej. Sidomos lidhja e ngushtë me Naim Frashërin ka qënë ajo që e ka frymëzuar në kulmin e krijmtarisë së tij përkthyese.
foto 17
i pari majtas shtrirë 1932
Përfundime:
Dua të sqaroj dy autorët dhe të gjithë studentët e Akademisë së Arteve, dega aktrim-regjizurë që e kanë si tekst mësimi librin mbi Teatrin Kombëtar të Josif Papagjonit, dhe atë mbi 60 vjetorin e teatrit kombëtar, se datat që japin ata nuk janë datat e Teatrit Kombëtar, por ato, në rastin më të mirë janë datat e fillimit të teatrit politik komunist duke mos pasur asnjë lidhje me përmbajtjen e Teatrit Tonë Kombëtar dhe detyrimisht nuk kanë asnjë vlerë vërtetësie dhe ndikimi mbi realitetin shqiptar. Në rastin më të mirë ato kanë vetëm një ndikim statistikor. Talentet e spikatur, që kanë punuar në atë teatër, janë të lindur përpara datës së vitit 1945 dhe të lidhur me Teatrin Kombëtar që ka ekzistuar mirëfilli përpara atij viti ogurzi për popullin shqiptar në qytetin e Shkodrës dhe të Korçës. Të paktën në këtë fushë qytetet e Korçës dhe të Shkodrës kanë meritë të padiskutueshme si vëndet ku ka lindur teatri kombëtar shqiptar shumë më përpara se të lindëte teatri politik në Tiranë me emrin Teatri Popullor.
A e dinë vallë dy autorët tane se cila ka qënë detyra historike e Teatrit Kombëtar në territorin e banuar nga shqiptarët përpara 1912, e në vazhdim? A e kuptojnë vallë këta autorë se cungimi që ata i bëjnë historisë së Teatrit Tonë Kombëtar është cungimi kryesor i luftës që bënë Atdhetarët Tanë për pavarësinë politike të popullit shqiptar?
A e dinë vallë autorët tanë se autorët dhe aktorët që muarën pjesë në teatrot shkodrane përgjatë vitit 1879-1979 ishin nga familjet më të mira qytetare e malsore shkodrane dhe ata që drejtuan jetën politike, kulturore e shoqërore të popullit shqiptar nga viti 1912 deri në vitin 1944 përpara se të pllakoste murtaja komuniste? Jehona e veprimtarësë së këtyre familjeve është ndjerë deri në ditët tona pasi Artistët e Parë të Merituar e të Popullit Shqiptarë, përmënd me rrallë: Andrea Skanjeti, Loro Kovaçi, Marie Logoreci, Pjetër Gjoka, Ndrek Luca, Tano Banushi, Gjon Karma, Ndrek Shkjezi, Tinka Kurti, Rikard Larja, Bep Shiroka, etj i përkasin pikërisht këtyre familjeve duke përbërë ajkën qytetare të popullit shqiptar; pikërisht ajo që na mungon sot në përmasa determinuese.
Dinamika e ideve teatrore në qytetin e Shkodrës është e lidhur vetëm me kulturën europiane, me anë të Klerit Katolik Shqiptar, dhe kjo përbën thelbin e realitetit njerëzor në atë qytet. Kjo duhet pasur parasysh kur flitet për Teatrin Kombëtar Shqiptar dhe pikërisht këtë nuk kanë marrë për bazë autorët mbi historinë 60 vjeçare të teatrit shqiptar. Ja përse them që gjyshërit tanë kanë qënë më të mirë se baballarët tanë dhe shumë më të mirë se ne (fjala është për brezat e pas viteve 50).
E ndjej per detyre te shtoj qe paragjykimi i historisë së Teatrit Tonë Kombëtar është një tregues i rolit që luan Akademia e Shkencave të Shqipërisë edhe sot në informimin e popullit shqiptar, anëtarët e së cilës kanë kurajon civile të botojnë një enciklopedi në tre vëllime me tendencat e epokës komuniste, krahas Enciklopedisë mbi Teatrin dhe Kinematografinë që qëndron në të njëjtën platformë. Dhe, nuk të vjen për të qeshur me "revoltën" e intelektualëve shqiptarë ndaj Enciklopedisë të Maqedonisë? Jemi ne, vetë shqiptarët, që e shtrëmbërojmë realitetin historik të popullit tonë duke e detyruar botën të ngërdheshet me ne; dhe këtë e realizojnë disa segmente të caktuara të produktit intelektual komunist.
Së fundi dua t'i drejtoj një pyetje autorit mbi historinë e Teatrit Kombëtar Shqiptar, si tekst mësimor në Akademinë e Arteve në degen aktrim: Kush mban përgjegjësi për informacionin e gënjeshtërt që Ju i trasmetoni brezit të studentëve të sotëm? Apo ky eshte nje problem historik per te cilin nuk mban pergjegjesi kerkush dhe o burra kush te genjeje me teper? Por per cfare qellimi valle? A e kuptoni i nderuar Doktor-Profesor se nuk mund të ecet më me paragjykime dhe sajime sido që të vijnë problemet e politikës? E vërteta i nderuar Doktor-Profesor nuk ka ngjyra politike, por ajo është absolute në vetekzistencën intime kohore në kundërshtim me materializmin bolshevik që ke berë në shkollën Tënde universitare. Ja përse unë pretendoj që produkti intelektual i epokës komuniste është i keqarsimuar në thelbin e tij të ekzistencës dhe të trashëgimisë biologjike. Në qoftë se Historia 12 (e maturës) u konsiderua nga ana ime me gabime metodike (shih në albanovaonline.com dhe logoreci.com: Arroganca e Ledi Shamkut dhe pafajësia dinake e Beqir Metës), teksti mësimor mbi historinë e Teatrit Kombëtar në Akademinë e Arteve, dega aktrim - regjizurë, është me faje dhe gabime antikombëtare duke u fshehur studentëve qëllimin përse ka lindur dhe kujt i ka shërbyer teatri në Shqipëri. Kjo histori, e shkruar nga profesor-doktor Josif Papagjoni nuk eshte historia e vërtetë r Teatrit Kombëtar Shqiptar. Autori i saj ka paragjykuar të gjithë hapësirën mbi teatrin shqiptar dhe me përfundime të paramenduara. Ndryshe nuk mund te kuptohet historia e teatrit kombetar shqiptar e shkruar prej tij ku Akademia e Shkencave te Shqiperise duhet te mbaje pergjegjesi per manipulimin e realizuar, meqënëse është botuar nën logon e saj. Apo në Shqipëri është vendosur rendi i papërgjegjshmërisë morale e politike? Koha do të flasë për proçeset pas 1992-shit dhe kush është fajtori! Por për një gjë të jeni të sigurtë: interesi kombëtar shqiptar qëndron në lidhjen e sotmes me të kaluarën e largët para njëshekullore dhe aspak si një vazhdimësi nga rendi antishqiptar komunist.
Botohet me rastin e 131 vjetorit të Teatrit Tonë Kombëtar Shqiptar, si një nga shtyllat kryesore të luftës për mëvetësinë kombëtare duke ja kushtuar me respekt të thellë e përulje: autorëve, përkthyesve, regjizorëve e aktorëve që kanë luajtur në teatrot e qytetit të Shkodrës nga viti 1879 deri në vitin 1944 të cilët kanë qenë profesionistë të mirefilltë e jo rrogtarë (ky është ndryshimi aparent i vetëm që ata kanë pasur me autorët e aktorët e epokës komuniste, pasi në thelb ata kanë pasur një ndryshim kolosal të lidhur me moralin politik, gjë e cila i ka munguar teatrit të kohës së komunizmit) dhe, sidomos, Klerit Katolik Shqiptar, të asaj kohe, përpara të cilit i gjithë populli i sotëm shqiptar është borxhli i përjetshëm.
Dy autorët e historisë së teatrit shqiptar e kanë e kanë shpalosur punën e tyre pas nocionit "Teatri Kombëtar" duke hedhur idenë që Teatri Shqiptar Kombëtar ka lindur në maj të 1944 në Përmetin e partizanëve (Josif Papagjoni, Teatri Kombëtar, f. 31; gjë që u kundërshtua nga një studiues tjetër i cili e hodhi poshtë datën 24 maj 1944 duke ngritur versionin që Teatri Kombëtar nuk ishte formuar në Përmetin partizan, por në Tiranën partizane më 29 prill 1945 (Flori Slatina, 60 vjet Teatri Kombëtar, f. 7,8). Kam rast t'i tregoj popullit shqiptar që këto nuk janë të sakta jo vetëm në rrafshin kombëtar, por as në atë specifik siç ishte termi "teatri partizan", mbi çbazë u ngrit teatri i mëvonshëm popullor emërtimi i të cilit ishte fund e krye spekulativ për të krijuar një vijë demarkacioni midis teatrit realisht kombëtar dhe produktit të zi komunist; ku i pari i përkiste traditës shekullore kombëtare, kurse i dyti krimit antishqiptar të artit dhe kulturës.
Vini re se çfarë ndodh me studimet e kësaj fushe dhe si ndryshohet historia reale e Teatrit Kombëtar Shqiptar edhe pse pas 1992 ju ndryshua emri nga "Teatri Popullor" në "Teatri Kombëtar" mbi ç'bazë duhej ndryshuar dhe historia e tij duke kaluar në një rrafsh më realist dhe më afër të vërtetës. Për t'i mbushur mëndjen shqiptarëve se jeta e teatrit shqiptar fillon pas 1944 dy autorët e mësipërm "grinden" midis tyre për të krijuar vërtetësinë e alibisë se 1945, si datë të fillimit të teatrit shqiptar.
Sipas Flori Slatinës në librin "60 vjet Teatri Kombëtar" panorama e fillimit të teatrit shqiptar e ka zanafillën në shekullin e XIX, "te nisma e Koto Hoxhit, i cili, më 1874, me disa studentë, mundi të organizojë shfaqjen e parë teatrale publike në gjuhën shqipe" (f. 7) pa na treguar se ku e ka marrë këtë informacion edhe pse Fjalorët Enciklopedik Shqiptar (1985 dhe 2008) protendojnë se Koto Hoxhi ishte një nga themeluesit e teatrit shqiptar me pjesën "Dasma lunxhote" më 1874. Unë dyshoj në saktësinë e këtij informacioni (pretendoj që është i sajuar) edhe vetëm prej faktit që gjuha shqipe na qënka përdorur në atë çfaqje. Pastaj bëhet një kapërcim 34 vjeçar për të kaluar në teatrin e Gjirokastrës ku më 23 shtator 1909 u dha pjesa e parë teatrale "Besa" e Sami Frashërit, e cila u rishfaq pas tre ditëve, më 26 shtator. Të njëjtën mbrëmje e njëjta pjesë, shfaqet edhe në Janinë nga studentët libohovitë. Më pas vjen shfaqja teatrale në Delvinë, "Dashuri e Mëmëdheut" shkruar nga Namik Delvina (f. 7,8). Autori i librit mbi 60 vjetorin e Teatrit Kombëtar pretendon se gjatë gjithë kësaj kohe u shfaqën 50 pjesë teatrale me përmbajtje patriotike që anashkalonin profesionalizmin (f. 8). Sipas tij në vitin 1928 Mihal Popi krijon në Tiranë një grup amator të fuqishëm, sipas përvojës në Shkodër dhe Korçë. Në vitin 1932 ai e merr seriozisht këtë dëshirë dhe interpreton me shumë kolegë të tjerë pranë shoqërisë "Tirana" duke përbërë grupin teatral pranë kinoteatrit "Gloria" (përse nuk mund të merret kjo datë si datëlindja e teatrit shqiptar, psh). Por me të drejtë më lind pyetja: ku është analiza e përvojës së teatrit në Shkodër dhe Korçë në këtë 60 vjetor të teatrit shqiptar? Mos vallë ka një panoramë krejt tjetër, por që autori e fsheh me qëllim? Sipas këtij autori numurimi i kohës së Teatrit Popullor fillon me 29 prill 1945 me pjesën "Topazi", e cila kohë konsiderohet si fillimi i teatrit profesionist shqiptar (f. 8). Unë kam rast t'i tregoj këtij autori që kjo nuk është e vërtetë jo vetëm në funksion të teatrit shqiptar, por as në funksion të profesionalizmit, bile, akoma më tej, as në funksion të Teatrit Popullor, i cili ka një panoramë më komlekse dhe krejt tjetër për tjetër. Fakti që aktori Mihal Popi ka qënë pjestar në grupet teatrore para 1945 dhe pas këtij viti, duke mos u përmëndur nga autori i librit të mësipërm për vitet pas 1945 (f. 8-10) dhe përmëndet kalimthi si yll në këtë teatër (f. 11) duhet të shërbejë si argumenti më i parë dhe i thjeshtë i manipulimit të historisë së Teatrit Shqiptar. Pastaj përmënden një seri pjesësh të huaja si Revizori, Otello, Orët e Kremlinit, Hamleti, Dhelpra dhe Rrushtë, Çështja Ruse, Zëri i Amerikës, etj (f. 10; përse nuk përmëndet "Martesa" e Gogolit?), por kush ishin përkthyesit e këtyre pjesëve teatrale dhe nga kush i kishin përkthyer? Kur flasim për histori të Teatrit Shqiptar dhe aq më tepër për një histori 60 vjeçare të tij mendoj (gjë e argumentuar nga studiuesit e vërtetë të Teatrit Kombëtar Shqiptar) se këto gjëra e plotësojnë imazhin profesional të Teatrit Shqiptar. Pas autorit të një drame, për nga rëndësia aplikative, në qoftë se është e huaj, radha i vjen përkthyesit, pastaj regjizorit dhe në fund aktorëve. A nuk tregojnë të gjitha këto për një analizë të përciptë të personaliteteve të Teatrit Shqiptar dhe e gjitha kjo e qëllimtë? Çfarë kërkon të fshehë autori i librit mbi 60 vjetorin e Teatrit Kombëtar Shqiptar? Mos vallë kërkon të fshehë faktin që teatri shqiptar është 131 vjeçar dhe themeluesit e tij kanë qënë armiqtë e komunizmit shqiptar, por ai, si produkt i këtij komunizmi, kërkon me çdo çmim t'i mbushë mëndjen popullit shqiptar se çdo gjë pozitive fillon me komunizmin?
Vazhdojmë më tej!
Njeriu që konsiderohet si më kompetenti në këtë fushë me titull Profesor-Doktor dhe anëtar i Qëndrës së Studimeve të Arteve, duke i botuar punimet e tij nën logon e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, është Josif Papagjoni, i cili në vitin 2005 botoi studimin e tij mbi Teatrin Kombëtar dhe, në vitin 2009, punimin Enciklopedi (Teatri & Kinematografia Shqiptare). Vetëm fakti që në këto dy punime nuk gjëndet emri i aktorit të Teatrit Kombëtar dhe Kinematografisë Arben Imami duhet të tregojë për një tendencë të paragjykuar edhe pse, ndoshta, vetë z. Imami nuk ka dashur të prononcohet në veprimtarinë e arteve shqiptare pasi kishte kaluar në politikë (Presidenti i nderuar amerikan Mc. Ronald Regan nuk e fshehu për asnjë çast që kishte qënë aktor në disa filma (sipas Fjalorit Enciklopedik të Pasho Baku-t, Tiranë 2002)). Në të njëjtin pozicion gjëndet aktori dhe politikani Zef Bushati, por që gjëndet në Enciklopedinë e mësipërme. A nuk tregojnë të gjitha këto për fshehje të së vërtetën dhe, në fund të fundit, a janë të sakta dhe të plota analizat, mbi teatrin shqiptar, në këto dy punime të konsideruara si më të kompletuarit?
Vini re se si i analizon prof. Dr. Josif Papagjoni lindjen e ideve teatrore në Shqipëri, si janë formuar institucionet teatrore shqiptare dhe kujt nga këto institucione i atribuon fillimin e teatrit të sotëm shqiptar (tek të gjithë studiuesit e artit në Shqipëri mungon arësyeja ligjore e lindjes së artit në vëndin tonë)!
Autori e fillon analizën me një ndjenjë sentimentale duke "u shkrirë" për institucionin e teatrit kombëtar. Po të kujt teatri: të teatrit realisht kombëtar me një histori 131 vjeçare me autorë dhe aktorë luftëtarë të çështjes kombëtar, apo të teatrit politik me një subjekt antikombëtar që lulëzoi për 48 vjet duke mbuluar me diktaturën e vet të gjithë produktin shkencos dhe kulturor të popullit shqiptar? Pikërisht këtë nuk janë të aftë të diferencojnë studiuesit e artit në Shqipërii duke e paraqitur situatën historike të teatrit shqiptar jo vetëm të cunguar, dmth jo të plotë, por dhe të shtrëmbëruar, dmth ireale.
Sipas autorit tonë idetë teatrore ekzistojnë që në kohën e ilirëve pasi në Apolloni, Durrahium, Butrot, Bylis, Nikai (Klos), Foinike, Sofratikë gjënden rrënoja të teatrove dhe amfiteatrove antike dhe rrjedhimisht ato përbëjnë një institucion të rëndësishëm në jetën shoqërore dhe trashëgiminë kulturore të ilirëve (f.15). Kjo gjë edhe mund të jetë e vërtetë, por në këtë rast ne, shqiptarët, nuk jemi pasardhësit e ilirëve dhe këta të fundit janë vëllezërit e helenëve. Kjo nuk ka asgjë të keqe, por çfarë përfitimi kemi prej kësaj në fushën e teorisë dhe, në fund të fundit, a është e saktë? E sqaroj autorin e studimit mbi teatrin komunist, sepse në realitet ai këtë lloj teatri ka marrë për bazë, se mbeturinat e teatrove dhe amfiteatrove në tokën e banuar sot nga shqiptarët nuk janë produkte të ilirëve kur pranojmë se shqiptarët rrjedhin prej tyre. Ato janë mbeturinat e shtritshmërisë së helenëve nëpër shekuj (shek IX-shek. III pa. Kri) dhe tregojnë mënyrën se si ka ndryshuar një pjesë e ilirëve në epirotë. Këtu qëndron sekreti i prejardhjes së shqiptarëve të sotëm, por që autori ynë merr përsipër të lidhë epokat e mëdha historike me anë të ideve teatrore edhe pse ato kundërshtojnë njëra-tjetrën në shkaqet dhe pasojat e gjithseicilës. Shkalla e zhvillimit shoqëror të shqiptarëve të sotëm (shek. XX-të) na e jep këtë të drejtë konkluzive pasi nuk ka asnjë mundësi teorike ekzistenca e një retrospektive të tillë. Kjo nuk është pasur parasysh nga autori në të gjithë konteksin e përmbledhjes së tij edhe pse ka studiuar materializmin filozofik në shkollën e tij të lartë universitare.
Pastaj autori ynë kalon në epokën e rilindjes ku pretendon se "teatri shfaqet tashmë si një dukuri e mirënjohur, e dokumentuar dhe e shtrirë në gjithë trojet shqiptare" (f. 15), kur dhe më bufi e di sa shqiptarët në ato vite para mbi një shekullore nuk e njihnin unitetin kombëtar jo vetëm në atë shpirtëror, por as në rang shteti. Atëhere për çfarë trojesh shqiptare bën fjalë autori ynë. A nuk fillon këtu mashtrimi historik dhe tjetërsimi i realitetit shoqëror të popullit tonë?
Sipas tij "e para shfaqje teatrore e dokumentuar nga burimet arkivore është "Dasma e Lunxherisë" në vitin 1874 e Koto Hoxhit, me nxënësit e shkollës normale "Ta zografia" të Qestoratit, Gjirokastër" (f. 16). Në këtë informacion ka shume pasaktësira që më kanë çuar në përfundimin se ato janë të sajuara. Së pari në fjalorët enciklopedikë shqiptar thuhet "Dasma lunxhiote", apo "Dasma ne Lunxhëri" (kur flet për Qestoratin) dhe jo "Dasma e Lunxherisë"; së dyti shkolla e Qestoratit në ato vite ka qënë shkollë greke dhe jo shqiptare (është njësoj sikur të thuhet se tynelin e Semeringut e kanë bërë shqiptarët meqënëse inxhinjeri zbatues ka qënë shqiptari Karl Gega); se treti, cili është burimi arkivor që e ka thënë këtë, pasi autori nuk citon burimin; flitet për teatrin e një kombi dhe jo për një tuf delesh. Që në këtë pikë duket serioziteti dhe qëllimi i botimit të këtyre veprave.
Autori vazhdon me autorë të tjerë (Sami Frashërin) më 1875, me Shkodrën 1879 në Kolegjin Saverian, arbëreshin Leonardo De Martino 1880 në Shkodër, vazhdon me përshtatjen e Pashk Babit më 1882 të pjesës "I biri çifutit", pastaj konsideron të parën dramë shqiptare me strukturë të mirëfilltë "Emira" të arbëreshit Françesk Anton Santori e shkruar në 1885 dhe e botuar nga De Rada në gazetën "Flamuri i Arbërit" duke përmëndur një sërë autorësh të dramave shqiptare si Çajupin, Fishtën, Nolin, Gramenon, Floqin, Toskën, Gjeçovin, Delvinën etj. Më tej autori na përmënd Urdhërin e Jezuitëve të Kishës Katolike të Shkodrës si ndërtuesen e një salle për organizimin e shfaqjeve teatrore duke pranuar se ky është institucioni i parë teatror i ngritur me kontributin e kishës (f. 16; përse të mos merret si data e fillimit të teatrit shqiptar, psh?). Më pas autori pranon ekzistencën e një trupe shkollore në Korçë më 1899 (përse të mos merret në konsideratë kjo datë, psh) e cila dha çfaqjen "Otello" të Shekspirit si dhe shfaqjet e shumta në fillimin e shekullit të XX-të (1909-1912); kështu klubi "Labëria" i Vlorës jep çfaqjen "Vdekja e Pirros" (1908) të Mihal Gramenos dhe "Besa" (1909) të Sami Frashërit ; klubi "Drita" e Gjirokastrës jep shfaqjet "Besa", "Agimi"; klubi "Bashkimi" i Delvinës jep shfaqjen "Dashuria e mëmëdheut" të Namik Delvinës; shoqëria e grave "Ylli i mëngjesit" jep dramën e Shilerit, "Vilhelm Telin"; Klubi "Dituria" në Korçë, Klubi "Afërdita" në Elbasan, shoqëria "Vllaznia" e Durrësit japin një sërë shfaqjesh teatrore; në Janinë më 1909, në kafen "Iskania" u luajt drama "Besa"; po kështu u luajtën shfaqje teatrore nga klube patriotike kulturore edhe në Stamboll, Bukuresht, Kostancë, Shkup, Uorçester (ShBA), etj (f. 17).
Prej kësaj analize autori kalon në dy pikat kryesore ku përqëndrohet zhvillimi i teatrit: në Shkodër dhe Korçë, dhe në vitet '30 edhe në Tiranë (f. 17). Në planin përgjithësues shtrohet pyetja: si mund të përqëndrohet teatri shqiptar në dy pika kur lëvrimi na qënka bërë në të gjithë qytetet shqiptare dhe pothuajse në të gjitha qytetet ballkanike ku kishte shqiptarë? Përse e përdor këtë metodë analitike autori ynë kur e di shumë mirë që në qytetin e Shkodrës, të paktën, teatri artistik kishte 50 vjet që lëvrohej ( e bukura është që autori e pranon që qyteti i Shkodrës mbetej qëndra më e rëndësishme e zhvillimit të teatrit, f. 18)? Përse autori mohon një vëndlindje dhe një vënd-zhvillim të teatrit shqiptar, apo që të nxjerrë në pah një vënd tjetër dhe njerëz të tjerë? Metoda e përdorur shumë shpejtë do të dalë kundra tij edhe kur të flasim për fillimet e teatrit shtetëror në Tiranë, mbi ç'bazë ai ngre hipotezën se ka lindur teatri shqiptar i sotëm.
Në dy faqe e gjysëm autori analizon zhvillimin e ideve teatrore në qytetin e Shkodrës (f. 19-21) ku çuditërisht pranon (po citoj të plotë fjalinë e parë):
"Në vitin 1918-1919 u krijuan (në këtë qytet kishte 40 vjet që ekzistonte teatri mirëfilli në sajë të etërve jezuitë, GH) tri shoqëri të mëdha, të organizuara përpuqur rregullave, kritereve e kërkesave profesionale" (f. 19).
A nuk do të thotë kjo, sipas kësaj fraze, që teatri profesionist ekzistonte në Shkodër në fillimin e shekullit të XX-të? Atëhere si ka mundësi të pranohet 60 vjetori i Teatrit Kombëtar? Si ka mundësi që në dy faqe e gjysëm të pasqyrohet një zhvillim kulturor me jetëgjatësi 66 vjeçare që është themeli i 60 vjetëve të mëpastajmë? Por unë pretendoj se autori nuk e ka marrë me seropzitet zhvillimin e teatrit në qytetin e Shkodrës dhe këtë e ka bërë me qëllim paragjykues për të arrirë në një finish të dëshiruar. Vini re se si i referohet fakteve dokumentare mbi këtë zhvillim duke folur për dramat e suksesshme të luajtura në atë kohë:
Patën jehonë për kohën edhe shfaqjet: "Tre cubat", "Shërbëtori i dy zotnive", "Pata", "Bylbyli", "Vllaznia dhe shkarpa", "Dy zotërinj pa pantallona", "Kombi e flamuri", "Dy gungaçët", "Sarafi", "Moisi Golemi", "Atdheu nuk mohohet", "Kthimi i Skëndërbeut për liri në Shqipëri", "Aventurat e Paçalinit", "Metamotfoza shkodrane" etj.3 (f. 19)
Pika .3 e referimit të burimeve nga është marrë ky material thotë:
3 Shih: Jakup Mato, Rrjedhave të artit paraprofesionist, Akademia e Shkencave, Qëndra e Studimeve të Artit, 2004, f. 35-56; Buletini "Shkodra", 1961, nr. 2, f. 212; "Posta e shqypnis", 23.2.1913; "Zani i Shna Ndout, qershor 1919, f. 102; "Agimi", 1919, nr.3, f. 5; "Vullneti i Popullit", 4.12.1931; M.Prenushi, Mbi grupet diletante teatrale te Shkodrës, "Nëndor" 1964. nr. 3, f. 128; "Cirka", 11 prill 1937.
Duke disponuar revistën "Cirka", te kësaj date dhe këtij viti, lexoj:
Grupi K.Th.Rozafat tfaqi me 29 të mojit të kaluem Dramin "Artaksersi" të punuem lirisht shqyp prej P.A.Fishtës mas shkrimtarit të përmëndur Metastasio (sipas revistës "Cirka", v. II, dt. 11 prill 1937, f. 79).
Asnjë nga dramat e përmëndura nga autori i historisë së teatrit komunist nuk përkon me njoftimin e dhënë nga revista "Cirka". Atëhere përse e ka përfshirë në referim këtë revistë, për të shtuat besimin, apo e ka shtuar për të rritur kapacitetin bibliografik?
Në një faqe e dy rreshta (f. 22-23) autori analizon zhvillimin e teatrit në qytetin e Korçës duke e paraqitur këtë qytet si qëndrën e dytë më të fuqishme në fushën e teatrit shqiptar deri në vitin 1945. Mënyra e ndërtimit të kësaj fraze tregon se autori i kë vënë qëllim vetes ta paragykojë historinë e teatrit shqiptar dhe të veçojë periudhën historike nga ajo antihistorike edhe pse personazhet kryesore të teatrit shqiptar marrin pjesë në të dy epokat, të paktën deri në vitet 60-70, duke e ngatërruar gjenezën e teatrit kombëtar shqiptar, por që në realitet fshehin një qëllim të ndërgjegjshëm të një kombi në formim e sipër.
Në pesë faqet e mëpastajmë (23-28) autori analizon dinamikën e zhvillimit të teatrit në qytetet e tjera shqiptare si Durrësi, Vlora, Elbasani, Gjirokastra, Saranda, akoma më tej deri në disa qytete të vogla të vëndit si Pogradeci, Delvina, Kavaja, Lushnja, Fieri. Pas bërjes kryeqytet të Tiranës ky qytet tenton të fitojë një statut të ri kulturor ku dhe ndërtohet një godinë kinoteatri.
Deri në faqen 28 mbaron analiza e dinamikës së teatrit shqiptar përpara epokës komuniste ku autori nuk ka qënë në gjëndje të argumentojë që kjo dinamikë përbën themelin e teatrit të ardhëshëm jo vetëm në planin ideor, por kryesisht në planin regjizorial dhe aktorial. Pikërisht këtë ka fshehur autori ynë i nderuar dhe pikërisht këtë dua të evidentoj, pjesërisht, në këtë artikull të gjatë.
Pas kësaj faqeje autori mundohet të parakalojë thelbin e teatrit shqiptar duke shpikur një teatër partizan dhe duke e etiketuar si lëvizja që na u njihte me emrin Teatri Partizan, 1941-1945 (28-30). Por ka harruar që në këtë rast duhet të argumentojë ekzistencën e lëvizjes partizane përgjatë kësaj periudhe (sidomos periudhën 1941-1942), gjë jo vetëm që nuk është e vërtetë, por, mbi të gjitha, ajo është e shpikur nga fillimi deri në fund gërmë për gërmë dhe datë për datë. Është pika ku autori sajon të paqënën dhe krijon themelin e teatrit të mëvonshëm shtetëror, duke e paraqitur si teatër kombëtar edhe pse të gjithë aktorët dhe regjizorët vinin nga shkollat europiane dhe nga dy shkollat e vetme të teatrit shqiptar me një jetëgjatësi mbi gjysëm shekullore (Shkodra dhe Korça). Pikërisht kjo është ajo që nuk mund të pranohet tek autorit ynë dhe ajo që nuk ka ekzistuar kurrë sipas kësaj hapërire.
Për të realizuar mashtrimin në fushën e historisë së teatrit shqiptar autori analizon fillimet e Teatrit Shtetëror Shqiptar në funksion të teatrit partizan edhe pse ai ka qënë vetëm teatri i Tiranës dhe jo ndryshe; akoma më tej, këtë analizë e realizon me mangësira të mëdha duke fshehur personazhet që i dhanë frymën e parë këtij lloj teatri në qytetin e Tiranës dhe nga e kishin prejardhjen kulturore dhe edukative.
Sipas tij, parë nga rrafshi historik e dokumentuar, qoftë dhe si dukuri (dmth çfarë ka thënë deri më tani nuk na paskan qënë të dokumentuara), data 24 maj 1944 njihet përnjimënd si themelimi i teatrit nismëtar të quajtur "profesionist". Ai funksionoi si i tillë, vijëmisht, përgjatë një viti, deri më 25 maj 1945, kur, mbi bazën e tij u krijua, mëpastaj, për herë të parë në historinë e Shqipërisë, Teatri Profesionist i Shtetit (f. 31). I drejtohem autorit: mirë po i pranojmë të gjitha, por profesionalizmi si lindi tek kjo trupë, e ardhur nga mali, gjithmonë sipas jush? Sipas materialit që keni paraqitur në punimin tuaj teatri shqiptar nuk ka lindur më 1944 dhe as më 1945. Libri i juaj as historinë e teatrit të Tiranës nuk e paraqet saktë e jo më atë të Teatrit Kombëtar. E gjitha kjo duket qartë kur autori shfaq mënyrën se si u themelua teatri profesionist i shtetit shqiptar (dmth teatri i Tiranes) me 1945. Sipas tij:
Nga nje grup i posacem "kompetent" prej ketyre shfaqjeve u zgjodhen aktoret me te talentuar per te krijuar keshtu te parin teater profesionist ne Shqiperi. Nder ta ishin Mihal Popi, Fadil Shiroka, Mihal Stefa, Liza Vorfi, Behije Cela, Gjon Karma, Hasan Reci, Ndoc Meshkalla, Ndrek Shkjezi, Ndoc Deda etj ( i kujtoj autorit të këtyre rreshtave se: Gjon Karma, Ndoc Meshkalla, Ndrek Shkjezi, Ndoc Deda, Loro Kovaçi, Pjetër Gjoka i takojne Teatrit të Shkodrës, prej nga ata kaluan në Tiranë, GH) . Inagurimi dhe vënia e emrit "Teatri Profesionist i Shtetit" është bërë pikërisht me 24 maj 1945 në godinen ekzistuese te TK. Nen rregjine e Sokrat Mios, me aktoret probiste te Shkolles Dramatike me 30 maj 1945 u shfaq komedia "Topazi", e shkrimtarit francez Marcel Pagnol, e perkthyer nga Nonda Bulka, dhe kjo u quajt si shfaqja themeluese e TK (këtë e quani ju pinjollët e komunizmit, por jo populli shqiptar, GH) (nenvizimet e autorit) (f. 35).
Me poshte autori vazhdon:
Nga viti 1945 gjer ne vjeshte te vitit 1947 teatri kishte vetem personelin artistik dhe vetem nje person qe kryente gjithe punet administrative. Me shfaqjen e drames "Invadimi" Teatri i Shtetit" merr emrin Teatri Popullor. (39)
Nuk eshte veshtire nga keto rreshta te kuptohet pasaktesia dhe tendenca e autorit per te tjetersuar historine e teatrit shqiptar. Ekzistenca e Sokrat Mihos, Mihal Popit, Gjon Karmes, etj (themi etj. pasi ne kete grup ka qene Naim Frasheri, Pjeter Gjoka, Loro Kovaçi, Kadri Roshi, Sandër Prosi dhe nje njeri qe mori persiper perkthimin e dramave të para te ketij teatri, që ja atribuan më vonë Kolë Jakovës si redaktim) eshte e mjaftueshme per te argumentuar se Teatri i Shtetit komunist ishte formuar nga bashkimi i pjestareve te dy teatrove historike te popullit shqiptar, pamvaresisht nga niveli profesionist i tyre, por qe ne kohen e formimit te teatrit shteteror te Tiranes qendronin shume me lart se ky i fundit. E thene me shkoqur teatri shteteror u formua pasi u shkaterruan me qëllim politik dy teatrot kryesore ne Shqiperine e asaj kohe, ai i Shkodres dhe ai i Korces duke marre prej tyre ajkën e aktoreve dhe regjizoreve. Kete gje autori i punimit mbi Teatrin Kombetar, edhe pse e di shume sakte, mundohet ta parakaloje duke e paraqitur si inekzistent. A nuk do te thote ky shtremberim i historise, te pakten te atij mbi Teatrin Kombetar? A nuk do të thotë kjo se teatri shtetëror shqiptar i epokës komuniste është rezultat i asgjësimit të teatrit kombëtar shqiptar dhe zëvëndësimin e tij me diktaturën kulturore. Imagjinoni sikur aktorët e viteve 1950-1980 të kishin luajtur vetëm pjesë klasike dhe moderne të botës kulturore në Perëndim; cili do të ishte niveli i tyre profesional dhe a do të mundeshin të krahasoheshin me Aleksandër Moisiun e Madh (unë them: PO-me të madhe)? Këtë gjë autori ynë nuk e merr dot me mënd, por kënaqet me ato që ka parë dhe kujton se ato pamje përbëjnë kulmin e teatrit shqiptar. Dua t'i kujtoj se ato pjesë teatrale që ka parë, përbëjnë kulmin artistik në epokën e diktaturës komuniste, por jo të artit teatror shqiptar.
Ne vazhdim autori analizon punen e Teatrit Popullor ne vitet e mëpastajmë, sidomos te viteve 1845-1953 (f. 85-86) duke na dhene dinamiken e shfaqjeve per keto vite. Sipas tij komedia klasike "Martesa" ne vitin 1946 kishte pasur 7 shfaqje me 6300 spektatore; ndersa komedia klasike "Revizori" ishte shfaqur per here te pare me 1947 duke pasur 4 shfaqje me 2200 spektatore; me 1948 kishte pasur 8 shfaqje me 4528 spektatore; me 1952 kishte pasur 18 shfaqje me 9790 spektatore (ka te perseritur 13 shfaqje me 14150 spektatore per vitin 1952); me 1953 kishte pasur 21 shfaqje me 11686 spektatore. Gjithe keto shfaqje dhe spektatore, perse nuk jepet emri i perkthyesit te dramave nga ana e autorit te punimit mbi Teatrin Kombetar? Përmënda këto dy komedi pasi pikërisht me këto fillon ndryshimi i historisë së Teatrit në Tiranë. Çfare fsheh kjo heshtje ne historine e teatrit shqiptar? Mos valle ketu qendron e fshehta e lindjes se teatrit ne Shqiperi, te cilen autori e fsheh me paragjykim? E them këtë të fundit pasi po ky autor në analizën që i ka bërë filmave shqiptarë të epokës komuniste (artikulli: "Veçori të interpetimit aktorial në film") "ka harruar" të kujtojë kryeveprën e kinematografisë komuniste shqiptare "Toka e Jonë" dhe aktoren brilante e të pazevëndësueshmen Artisten e Popullit Marie Logoreci (1920-1988), Loken tonë (Nëndori, 11, 1984, f. 168-181). Edhe kjo të ketë qënë e rastit, apo e qëllimshme? Figura e prejardhjes qytetare të Artistes se Madhe është pikërisht një nga ato elementë subjektivë që lidh dy etapa të mëdhe dhe cilësore të historisë së Teatrit Kombëtar Shqiptar, pamvarësisht e kupton apo nuk e kupton këtë manipulatori i historisë së Teatrit. Rëndësia e këtij fakti qëndron në ekzistencën e disa lidhjeve të tilla dhe ato që krijojnë realisht teatrin pas 1945 duke marrë nga e kaluar ndërgjegjen dhe moralin kombëtar, të cilin ja trasmetuan teatrit të ri komunist mbi çbazë e njohin shqiptarët e sotëm. Këtu qëndron pikërisht ajo që nuk ka ditur të zbërthejë doktor - profesori i historisë së teatrit komunist.
E gjitha kjo te detyron te rishkruash shkurtimisht historine e Teatrit Kombëtar Shqiptar larg politizimeve dhe tendencave antihistorike te produktit intelektual te epokes komuniste duke marre per baze studimet dhe kujtimet e pjestareve te tij dhe jo te studiuesve paramendues.
Historia e vertete e Teatrit kombetar fillon ne qytetin e Shkodres jo per merite te drejtëpërdrejtë të banoreve vendas (pikerisht kete ka tentuar te fshehë autori yne edhe pse e permend si fakt kalimtar), por per merite te atyre qe formuan ndërgjegjen kombëtare të popullit shqiptar, ndergjegjen europiane te kombit shqiptareve, arsimimin e tyre dhe, se fundi, shtetin e tyre. Aplikimet shoqerore te zbatuara ne Shqiperi i nenshtrohen ligjeve te zhvillimit te shoqerise ku qenia shoqerore percakton ndergjegjen e tille dhe rrjedhimisht cdo produkt i kesaj ndergjegjeje e ka nje autor, i cili per fatin e mire te shqiptareve te sotem ka qene madhor dhe i gjithepushtetshem ne territorin e banuar nga shqiptaret. Ishte Kleri Katolik Shqiptar ai qe arsimoi popullin tone per 400 vjet me gjuhen shqipe dhe detyrimisht autori i vertete i teatrit shqiptar nuk ka se si te jete komunizmi i importuar dhe ipotent. Ketu qendron paragjykimi i prof.dr. Josif Papagjonit dhe shokëve të tij. Unë do t'i ritregoj, sepse kete e ka bere më perpara Artisti i Popullit Andrea Skanjeti dhe muzikologu Tonin Zadeja, me përmasa të plota, shqiptareve te sotem dinamiken e ketij teatri dhe rolin e Eterve Jezuite dhe Etërve Freanceskanë ne zhvillimin e tij, i cili qëndron ne themelin e Teatrit tone Kombëtar.
Shtypi i kohës (1879-1945), ditaret e shoqërive përkatëse dhe kujtimet e protagonistëve të ngjarjeve të atyre kohërave heroike, mbi historinë e lindjes dhe zhvillimit të Teatrit Kombëtar Shqiptar, janë pasqyruar në dy libra mbi këtë temë: "100 vjet Teatër në Shkodër 1879-1979 (kujtime)" me autor regjizorin e këtij teatri Artistin e Popullit Andrea Skanjeti (1906-1992) botuar më 2002 dhe "Jeta kulturore e Shkodrës, mesi i shek. XIX - XX", të botuar në "MVSIKA ALBANIKA", vëll. II (studime dhe dokumenta) me autor muzikologun Tonin Zadeja (1926), botuar më 2006, faqe 37 - 71, bashkësia e të cilëve jep një panoramë krejt tjetër për tjetër e cila në mos qoftë më e plota, të paktën, është më e shumta në raport me librat mbi 60 vjetorin e teatrit të Tiranës (na mungon dinamika e Teatrit në qytetin e Korçës).
Më e rëndësishmja në këtë histori është ekzistenca në qytetin e Shkodrës të shtatë teatrove, bashkangjitur shkollave dhe shoqërive (sot Tirane nuk ka shtatë teatro). Përmënd me rradhë:
1.Salloni i Kolegjit Saverian ndërtuar më 1890 me 450 vënde
2.Salloni i Shkollës Françeskane me 300 vënde
3.Salloni i Shkollës Stigmatike me 250 vënde (në librin e Tonin Zadejës jepet 300 vende, f. 37)
4.Salloni i Shkollës së Parrucës (ndërtuar për kinema-teatër nga ushtritë austro- hungareze gjatë luftës së I-rë botërore) me 400 vënde
5.Kinoteatri "Rozafat" me 400 vënde (T.Z. 450 vënde, f. 37)
6.Salloni i shoqërisë "Bogdani" me 350 vënde (T.Z. 400 vënde, f. 37)
7.Salloni i shoqërisë "Vllaznia" me 400 vënde (T.Z. 450 vënde, f. 37)(libri i Andrea Skanjetit, f. 15)
Në këto sallone e kinoteatro për 66 vjet pa pushim u lëvrua Teatri Kombëtar Shqiptar duke u imponuar banorëve të qytetit ndërgjegjen kombëtare, krahas luftës për gjuhën dhe shkollën shqip. Fusha teatrore është e aftë të na argumentojë menyrën se si është luftuar për çështjen kombëtare shqiptare dhe kush kanë qënë autorët dhe aktorët e kësaj lufte. Dhe pikërisht: më 20 shkurt 1879 nga nxënësit e Shkollës Saveriane, pas një akademie poetiko-muzikore, u dha farsa "Mako" e Jul Qezarit, përkthyer shqip dhe përshtatur zakoneve shqiptare, duke u konsideruar shfaqja e parë në historinë e Populli Shqiptar (A.S. f. 17, T.Z. f. 38). A nuk është kjo datë datëlindja e Teatrit Kombëtar Shqiptar, themeli i së cilës ishte kultura europiane? Pra koha e teatrit shqiptar nuk është viti ogurzi 1944, apo 1945, por viti 1879 dhe në këtë pikë kemi fillimin e tij kombëtar (përpara lidhjes së Prizrenit), kemi fillimin e luftes per ceshtjen kombetare, krejt ndryshe vazhdimësisë me mjetet e dhunës; duke argumentuar se dinamika e zhvillimit te shoqerise njerezore, konform perfundimeve te sotme, mund te jete edhe me sfond kulturor dhe jo politik. Praktika shqiptare, a tyre viteve, ka vertetuar veprimtarine ndryshe te pavaresise se popujve dhe kombeve jashte dinamikes se brendeshme politike. Populli shqiptar ka përsëritur historinë e popujve të Europës (vetëm se këtë pas 1900 vjetëve, ku me Kryqin e Jezu Krishtit hodhën tej skllavopronarinë romake) ama këtë e bënë me anë të teatrit dhe letërsisë kombëtare kundra feudalizmit otoman, me në krye Etërit e Shënjtë të Kishës Katolike Shqiptare. Ja përse Etërit e kësaj Kishe janë Herojtë Kombëtarë të Popullit Shqiptarë, krahas Kastriotit të Madh, i pëlqen apo jo produktit komunist. Kjo nuk eshte pa domethenie dhe kaq e thjeshte. Ja përse ka rëndësi të veçantë historia e Teatrit Kombëtar Shqiptar të treguar sipas realitetit dhe jo sipas oreksit gastrologjik të manipulatorëve të historisë së Popullit Shqiptar.
Më 24 tetor 1880, nxënësit e Shkollës Françeskane shfaqën dramën "Nata e Kshndellave", të shkruar nga poeti arbëresh, françeskani Leonardo De Martino, e cila është shfaqja e dyte (T.Z. f. 38) Po këtë vit kjo dramë është shfaqur edhe nga nxënësit e Shkollës Stigmatike (A.S. f. 17).
Në shkurt të vitit 1882, në sallonin e ri të Kolegjit Saverian jepet drama "I biri i çifutit" përkthyer nga italishtja nga Pashko Babi(A.S. f. 18), e cila është shfaqja e tretë në historinë e teatrit kombëtar shqiptar (T.Z. f. 38).
Nga nxënësit e Shkollës Françeskane u shfaq më 1905, për herë të parë, komedia "I ligu për mend", përshtatur nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta; me skenë të punuar nga Simon Rrota. Po këtë vit u shfaq tragjikomedia "Kushtrimi" ose "Marka Kuli kryeqitas" shkruar nga At Shtjefën Gjeçovi. (A.S. f. 18)
Thelbin e trupave teatrore në qytetin e Shkodrës e përbënin tre grupe kryesore të drejtuara nga Etërit Jezuitë. Përmënd:
1.Grupi i nxënësve të Kolegjit Saverian
2.Grupi i rrethit Sh. Jozefit
3.Grupi i Oratores se Zemrës së Krishtit (A.S. f. 26)
Më vonë u krijuan grupe të tjera, si ai i Kongregacionit të Zojës Nunciatë, i organizatës Don Bosko, Seminari Papnuer dhe shoqata "L.E.K.A." (A.S. f. 26).
1/a - Veprimtaria teatrore e nxënësve të "Kolegji Saverian" paraqitet si më poshtë, duke pasur parasysh qe aktivitetin e tij Kolegji e ka nisur qe ne krijim, ne vitin shkollor 1877-1878 (A.S. f. 35):
Më 10 shkurt 1909 u shfaq pjesa gaztore "Mësuesi i katundit" ose "Shkolla e Katundit" shkruar nga Anton Xanoni.
Po në vitin 1909 shfaqet drama e Silvio Pelikos "Bardhi i Ferdinandit" me përkthim të Shuk Gurakuqit.
"Sh'Eustaku" me autor Kolë Thaçin dhe "Tre martirët e Casaresë" me përkthim të Kolë Thaçit dhe të shfaqura më 1911.
Me 2 shkurt 1914 shfaqet drama e Lemoyene-it "Llogoret e mullinjve" të përkthyer nga A. Xanoni. Kjo dramë u rishfaq më 11.2.1914, 10.2.1915, 1920, 1921, 20.11.1925, 7.2.1932, 1935, 31.1.1937, me 7 dhe 14.2.1937
Me 24 shkurt 1914 shfaqet e para dramë mbi Heroin tonë Kombëtar në Shqipëri "Skëndërbeu", me 5 akte, e punuar nga Anton Xanoni.
Po kjo dramë, por tashmë e përkthyer nga frëngjishtja nga Gjon Bazhdari, u vu në skenë më 27.11.1914, pas së cilës u luajt komedia e shkruar nga Anton Xanoni "Profesor Llapa".
Më 10.2.1015 u shfaqë komedia "Lejleku në Shkodër" shkruar nga Anton Xanoni
Më 1916 jepet drama me 4 akte "Juli" e përkthyer nga Kolë Mirdita. Po këtë vit jepet drama me 5 akte "Vdekja e Skëndërbeut" me autor Helenau (Kolë Mirdita). Drama e fundit i rishfaq më 17 janar 1917 me rastin e 450 vjetorit të vdekjes së Skëndërbeut me regjizurë të vetë autorit.
Më 1917 u dha premierë komedia me 3 akte "Dy nipat e Kontit Kavur" ose "Dy savojardët" me përkthim Frano Lufin. Po këtë vit jepet drama "Moisi Golemi" në pesë akte shkruar nga Anton Xanoni me rregji të Gjon Pantalia.
Më 1919 u çfaq premiera "Fernando Kortez", dramë historike me 4 akte shkruar sipas romanit me të njëjtin titull nga Ndoc Vasia.
Më 1920 shfaqet nga nxënësit e Kolegjit Saverian, bashke me disa aktorë të shoqërisë "Bogdani" boceti dramatik "Ora e Shqypnis" e drejtuar nga Gjon Pantalia. Po kjo dramë u shfaq në Gjirokastër, Delvinë dhe Sarandë, nga studentë të Gjirokastrës.
Në vitin 1921 nxënësit e kolegjit shfaqën tri komedi të përkthyera nga italishtja dhe të adaptuara shqip: "Fluturoj dysheku" dhe "Batakçiu i rrejtun" punuar nga Ndoc Vasia si dhe "Kudo rrafsha mos u vrafsha" të shkruar nga Zef M. Harapi. Po këtë vit, më 2 dhjetor u shfaq komedia në 4 akte "Shkolla e magjarëve", të përkthyer nga Kolë Plani.
Gjatë vitit 1922-1924 nga kolegjialët saverianë u shfaqën edhe këto pjesë teatrore:
"Bilbili" komedi në dy akte e adaptuar nga italishjta me autor Ndoc Vasinë.
"Konte Kavalo", drama mesjetare e përkthyer nga italishtja prej Cuk Simonit
"Dy gungaçat" komedi me tre akte e Molierit e adoptuar nga Ndoc Vasia.
"Gjoni nga Kale" dramë e përkthyer nga italishtja në 3 akte.
"Isaku" dramë e përkthyer nga italishtja në 3 akte.
"Shjor Puci" melodramë nga Zef Gianini, përkthyer në vargje nga Dom Lazër Shantoja.
"Ciko Pistolja", komedi me 3 akte e adaptuar nga italishtja.
Gjatë vitit 1925-1928 nxënësit e Kolegjit Saverian dhanë këto shfaqje (të dokumentuara):
"Luigj Gonzaga", melodramë në 3 akte të shkruar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta.
"Shën Françesku", dramë në 3 akte nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, botuar me 1912 nga shtypshkronja Nikaj.
"Nje familje fatosash" drame e perkthyer nga italishtja me autor Ndoc Vasia
"Triumfi i kristianizmit", drame ne tre akte e perkthyer nga italishtja.
"Kostandini i madh" drame historike e perkthyer nga italishtja.
"Eustaku" drame nga P.Metastazi, perkthyer lirisht ne vargje nga Kole Thaci
"Shpata e Skenderbeut" ose "Ballaban Pasha" drame ne tre akte shkruar nga Anton Xanoni. Drama pati sukses te jashtezakonshem dhe u vu ne skene disa here me aktore te ndryshem jo vetem me rastin e 15 vjetorit te pavaresise me 28 nendor 1927, por edhe me 1928, 1937, me 1938 dhe me 8.11.1942.
Nxenesit e Kolegjit Saverian per 50 vjet, nga viti 1878 dhe deri ne vitin 1928 kane shfaqur me se 100 pjese teatrore shqiptare dhe te huaja.
Nga viti 1929 deri me 1933, kur dhe u mbyll me urdherese te qeverise mbreterore, u shfaqen keto pjese:
"Leoni i madh", drame ne tre akte e perkthyer
"Konti Retimos" drame mesjetare fiorentine ne tre akte e perkthyer nga Henrik Lacaj (1929).
"Skenderbeu dhe mbarimi i tradhetareve" drame historike me 5 akte (1930) e perseritur edhe 3 here te tjera po ate vit.
"Konti i Drishtit" drame ne tre akte nga Kole Dema (15.2.1931)
"Ciko Pistolja" komedi e perpunuar nga Ndoc Vasija ne tre akte
"Hija e sir Gjergjit Gleutorn" drame e perkthyer dhe adaptuar shqip (1933)
"Fluturon dysheku" farse me nje akt e perkthyer dhe adaptuar shqip (1933)
Gjate kesaj periudhe jane shfaqur edhe komedite:
"Shkarpa e fellanxa", "Telegrafi 1 prill", "Veshet ne piru", "Dy sherbetoret", "Xhuxhmaxhuxhet", "I shpejti dhe i ngadalshmi".
Me pjesen humoristike "Kontekaciku" u mbyll veprimtaria e Kolegjit Saverian, i cili gjate 55 vjeteve te jetes se tij vuri ne skene 117 pjese teatrore (A.S. faqe 26-39; T.Z. f. 42-43) .
1/b - Veprimtaria teatrore e "Rrethi i Shen Jozefit" (krijuar rreth vitit 1909) paraqitet si me poshte:
Nga viti 1909 deri në vitin 1918 grupi diletant i Rrethit të Shën Jozefit shfaqi 13 pjesë, 10 drama të përkthyera dhe 3 pjesë komike të adaptuara.
E para dramë qe "Bardhi i Ferdinandit" në pesë akte nga Silvio Peliko, përkthyer nga Pashko Gurakuqi në vitin 1909. U shfaq edhe në vitin 1910.
"Zefi i njohur" dramë nga P.Metastasi, e përkthyer në vargje 11 rrokshe nga Kolë Thaçi (ministri i ardhshëm i financave të Mbretit Zogu I-rë, GH), u dha premierë më 1910.
"Eustaku" dramë në 5 akte nga P. Metastasi përkthyer lirisht në vargje nga Kolë Thaçi; u dha premierë më 1910.
"Tre martirët e Çezaresë" dramë e përkthyer nga Kolë Thaçi (ministri i ardhëshëm i financave në Mbretërinë e Zogut të I-rë); u dha premierë më 1910.
"Ataksersi" dramë nga P.Metastasi, punuar lirisht nga Poeti ynë Kombëtar At Gjergj Fishta; u dha premierë më 1912
"Kont Maria Viskonti" dramë mesjetare e përkthyer nga italishtja prej Anton Xanonit, u shfaq më 1915.
"I pafajshmi i paditur nga fajtori" dramë e përkthyer nga italishtja nga mësuesi Kolë Dema. U shfaq më 1915
"Çagjshijetari" (pastruesi i kaminave) dramë në 2 akte shkruar nga A. Xanoni, u vu në skenë së pari më 1911.
"Një natë në Firence" dramë në 3 akte e përkthyer nga Ndre Plani; u shfaq më 15, 18, 20.2.1912.
"Sofroni ose Robi i ikur" dramë në 5 akte e përkthyer nga italishtja,; u vu në skenë më 1918.
"Lugetnit" farsë me 1 akt e përkthyer nga italishtja; u shfaq më 1918.
"Kush punon gzon" komedi me 3 akte përkthyer nga italishtja nga Lin Luka; u shfaq më 1918.
"Krajli Çagjshijetari e çagjshijetari krajl" farsë me 1 akt përkthyer nga Lin Luka; u shfaq më 1918 (A.S. f. 40-41).
1/c - Veprimtaria e grupit Oratoria e Zemrës së Krishtit, i formuar në vitin 1914 pati këtë dinamikë:
E zhvilloi veprimtarinë gjatë 6 viteve (1914-1919) duke shfaqur 5 pjesë midis të cilave:
"Profesor Llapa" komedi me dy akte, shkruar nga Anton Xanoni dhe e shfaqur më 1914.
"Një natë në Firence", dramë në tre akte e përkthyer nga Kolë Laca (mësuesi historik i qytetit të Shkodrës, GH), u shfaq më 1916.
"Beomondi i Altemburgut", dramë gjermane e përkthyer nga Ndre Plani, u shfaq më 1919 dhe 1920
"Jetimi i Zvicrës", dramë në katër akte e përkthyer nga Tef Çefa, u shfaq më 1919 (A.S. f. 42).
Sipas muzikologut Tonin Zadeja veprimtaria e këtij grupi ka qenë më e gjërë dhe e gjatë, duke shfaqur edhe këto pjesë:
"Bardhi dhe Fernandi" të Silvio Pelikos, përkthim i Shuk Gurakuqit, shfaqur më 1909.
"Sh'Eustaku" të Kolë Thaçit, shfaqur më 1910.
"Zefi i njoftun" e P. Metastasio-s, përkthyer nga Kolë Thaçi, shfaqur më 1911.
"Ataksersi" e P. Metastisio-s, përkthyer nga Kolë Thaçi, shfaqur më 1912.
"I pafajshmi i paditur nga fajtori", "Një natë në Firencë", "Kumbonat e mbrëmjes" dhe "Profesor Llapa" të shfaqura më 1915.
"Jetimi i Zvicrës" shfaqur më 1919.
"Isaku" shfaqur më 1921
"Sejani" shfaqur më 1922
"Mihal Shliva u çu lugat" shfaqur më 1924.
"Gjokë Pulaci"
"Dy shërbëtorët"
"Veshët në piru"
"Kshtjelli i skyfterëve"
"Vallja e mordes"
"Xhuxhimaxhuxhët"
"Parigjini i vogël"
"Britaniku"
"Treni fantazëm"
"Ati i Atdheut", etj (T.Z. f. 43-44)
2-Veprimtaria e grupit të: Kongregacioni i "Zojës Nunciatë" i formuar në vitin 1922 deri në vitin 1942
Gjatë jetës së vet ky grup vuri në skenë 21 pjesë teatrore, përmëndim me rradhë:
"Kështjella e skyfterëve",
"Vallja e mordes",
"Shkup e Shkodër", ose "Beqir Qoshja", komedi në tre akte të përkthyer e përshtatur nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1924.
"Gjon Pulaci", komedi
"Sejani", dramë historike në 4 akte, përkthyer nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1922.
"Mihal Shliva", lomedi në 3 akte.
"Adalgjizi", dramë në 4 akte e përkthyer nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1925.
"Guiskardi i Piemontit", dramë në 3 akte e përkthyer dhe e luajtur më 1926.
"Kont Maria Viskonti"
"Xhuxhmaxhuxhët"
"Parigjini i vogël"
"Britaniku"
"Treni Fantazëm"
"Mrekullia e dashurisë"
"Darka e mbrame", kjo dramë u shfaq më 1936 dhe u rishfaq më 1942
"Ati i atdheut Kozimo dei Medici" dramë në tre akte e përkthyer nga Tom Gjyshja, u shfaq në salonin Saverian më 13.3.1927, më 1938 dhe 6.4.1942. me regji të vetë përkthyesit.
Gjatë vitit 1926 - 1935 grupi luajti dhe këto komedi:
"Dy shërbërorë"
"Uhaja në lesh merret shpesh"
"Veshët në piru"
"Lejleku"
"Çile për çile" (A.S. f. 43 - 45)
3 - Shoqëria "Don Bosko"
Kjo shoqëri për një periudhë 5-6 vjeçare aktiviteti pati këtë veprimtari teatrore:
"Hajnia në Orient Ekspres" dramë e përkthyer në tre akte, u shfaq më 18 nëndor 1936.
"Kujtimet e djallit" dramë e përkthyer nga Pal Delia, u shfaq më 2 dhjetor 1934.
"Kështjella e skyfterëve"dramë mesjetare e përkthyer nga Injac Zamputi, u shfaq më 25.2.1935 dhe u rivu më 1938 me trupe tjetër të po kësaj shoqërie.
"Shërbëtori doktor" komedi në tre akte e përkthyer, u shfaq në shkurt 1938.
"Nipat e Pashko Tanuzit" komedi në tre akte e përkthyer dhe e shfaqur me 11 qershor 1938, me rastin e përvjetorit të shoqërisë.
"Britaniku" dramë moderne në tre akte e përkthyer nga Henrik Lacaj, u shfaq më 1939.
"Parigjini i vogël" dramë e përkthyer nga Henrik Lacaj, luajtur më 1940
"Jak Uja" farsë e adaptuar pas italishtes e shfaqur po atë ditë.
"Zjarrdhënësi i Vangirardit" e dramë mesjetare e shfaqur më 1942.
"Usta Pashkja" dramë e përkthyer dhe e adaptuar nga Tef Krroqi, u shfaq më 1943 (A.S. f. 46-48)
4- Trupa teatrore e "Seminari Papnuer"
"Seminari Papnuer" (pranë Jezuitëve) ka pasë një grup teatror me xhakojt e tij. Pati shfaqur këto drama:
"Piu i VII" dramë e përkthyer dhe vënë në skenë nga Pjetër Gruda.
"Padër pro"dramë me motive revolucionare meksikane e vitit 1927, përkthyer dhe vënë në skenë nga Pjetër Gruda.
"Tragjedia e madhe"dramë kundër komunizmit me autor Pjetër Gruda, u shfaq më 1944. (A.S. f. 49)
5- Trupa e shoqatës "L.E.K.A."
Kjo trupe, me ish inxënësit e Kolegjit Saverian, për 4 vjet (1929-1933) shfaqi 16 drama, komedi dhe farsa të ndryshme të adaptuara si më poshtë:
"Bylbyli", komedi në dy akte adaptuar shqip nga Ndoc Vasia, shfaqë në vitin 1929.
"Telegrafi 1 prill", farsë me një akt me autor Ndoc Vasinë
"Trimnija në provë" nga Ndoc Vasia.
"Lejleku në Shkodër" farsë me një akt e punuar nga Anton Xanoni, u shfaq më 1930.
"Magjistari prej grykësie" komedi me dy akte dhe "Shkuesi me rrena" farsë, u shfaqën me 18 janar 1931 në sallonin e Kolegjit Saverian.
"Ktheva prej Amerike", farsë me një akt.
"Një familje me gungaça" farsë me poezi dhe këngë.
"Dita e emrit", farsë me poezi dhe këngë.
"Kontekaciku" lojë gazi me këngë.
"Trimëria në provë" farsë me një akt, të gjithë këto farsa u shfaqën në sallonin e Kolegjit Saverian në shkurt 1931 për ndihmë të vëllezërve korçarë të mjeruar nga termeti.
"Shkodrani nuk rrehet" komedi në tre akte, u dha së pari më 31 janar 1932 bashkë me "Kapadaijtë" farsë me një akt.
"Trashëgimtari i kështjellës", dramë e përkthyer nga italishtja nga Injac Zamputi dhe shfaqur në 1933.
"Lundërtari i mordes" dramë mesjetare e Ch. Roy Villars përkthyer dhe vënë në skenë nga Henrik Lacaj. U dha premierë më 19 shkurt 1933 së bashku me farsën me një akt "A kam faj unë" të autorit G. Perio dhe të përkthyer nga Henrik Lacaj.
Të gjitha shfaqjet e grupeve të aktivizuara nga Jezuitët u drejtuan nga Gjon Marini e Gjon Pantalia dhe disa nga vetë autorët dhe përkthyesit e veprave. Dekoret u punuan, midis të tjerëve, edhe nga Kole Idromeno, 1860-1939 (Piktor i Popullit) (A.S. f.49-51).
6- Trupa e shoqërisë "Vaso Pasha"
Kjo shoqëri u themelua në vitin 1914 me kryetar Hil Mosin, i cili përktheu në mënyrë të lirë dy drama duke ja përshtatur vëndit: "Cubat" të Shilerit dhe "Filja" të F. Kornerit. Kjo trupe shfaqi dhe dramën "Besa" të Sami Frashërit dhe komedinë "Dredhitë e Patukut". Pas këtyre shfaqjeve kjo shoqëri u shkri (A.S. f. 52).
7- Trupa e Klubit "Lidhja Kombëtare"
Ky klub u formua në vitin 1914 dhe trupa e tij shfaqi fillimisht dramën kombëtare "Besa" të S. Frashërit po atë vit. Ndërsa me datën 4 dhe 5 prill 1915 u shfaqen dy komeditë: "Dy shurdhana në perlimtare" me dy akte dhe "Shurdhanët" me një akt. Edhe ky klub pas këtyre shfaqjeve u shkri (A.S. f. 52).
8- Trupa e Shoqënis "Një tubë djelmni shkodrane"
Kjo shoqëri e nisi veprimtarinë e vet në vitin 1915 me kryetar Kel Marubin dhe kryetar nderi Luigj Gurakuqin. Aktiviteti i trupes së kësaj shoqënie fillon me dy dramat e përkthyera nga Hil Mosi "Cubat" dhe "Filja" të drejtuara nga vetë përkthyesi. Më vonë shfaqen komedia e Molierit "Mjek përdhuni" e adaptuar nga K. Gurakuqi dhe drama "Vetmitari i provincës" e përkthyer nga K. Gurakuqi. Nga kjo trupë më 1917 u luajt dhe drama "Moisi Golemi" shkruar nga Kole Mirdita. U shfaq edhe komedia e Molierit "Pulla orëzeza" (A.S. f. 53-54)
9- Trupa e Shoqënis "Vllaznia"
Shoqënia "Vllaznia" u formua më 16 shkurt 1919 nga bashkimi i shoqënisë "Vaso Pasha" dhe "Mustafa Pasha" me kryetar Hil Mosin duke pasur dhe një degë teatrore me kryetar Mati Logorecin dhe pas tij Kristo Floqi. Deri në tremujorin e parë të vitit 1922, kur dhe u shkri, trupa e shoqënis "Vllaznia" dha këto shfaqje teatrore:
"Shërbëtori i dy zotërinjve" komedi në tre akte e K. Goldonit adaptuar nga Hil Mosi, është pjesa e parë që shfaqi "Vllaznia" me 28 dhe 29 qershor 1919.
"Erminia e varfër" shkruar lirisht sipas filmit nga Kolë Gurakuqi, që u shfaq më 10 gusht 1919. Për herë të parë në rol luajti femra shqiptare dhe pikërisht Roza Kakarriqi (Shoshi), më vonë mësuese. Kjo shfaqje u përsërit më 14 dhjetor 1919.
"Dy shërbëtorët", komedi e Goldonit.
"Karl Topia", dramë me 5 akte nga Kristo Floqi u shfaq me 27 nëndor 1919. U rishfaq më 21 dhjetor 1919, së bashku me komedinë "Dy shërbetorët".
"Pulla orëzezë", komedi e Molierit u dha premierë më 1919.
"Filja", dramë në tre akte e punuar lirisht nga Hil Mosi, sipas veprës së Teodor Kornerit. U shfaq me 19 mars 1920 me rastin e gjashtëvjetorit të ngritjes së flamurit në kështjellën Rozafat. Brënda vitit 1919 kjo trupë dha 12 shfaqje.
"Shqipnia" shkruar nga Kolë Gurakuqi, që u dha premierë me 5 prill 1920 bashkë me një komedi me një akt.
"Bija e bankierit" shkruar nga Kristo Floqi.
"Vllazni e interes" dhe "Do të vras veten" komedi me 1 akt të shfaqura me 6 qershor 1920.
"Fëmijët tanë" komedi me 1 akt nga Branislav Nushiq, përkthyer nga L: Kakarriqi.
"Nder e qytetari" dhe "Reklamë e blofe", dy komedi nga 1 akt shkruar nga Kristo Floqi, u shfaqën në lulishten popullore.
"Pirro Neoptolemi", dramë më 5 akte, punuar nga Kristo Floqi sipas tragjedisë së Rasinit "Andromaka". U dha premierë në fund të vitit.
"Lufta e Silistrës", ose "Atdheu" dramë e shkrimtarit turk Namik Qemal. U shfaq po atë vit.
"Mjek përdhuni", komedi me tre akte punuar sipas Molierit nga Karl Gurakuqi, u shfaq më 26 dhjetor 1920. Po atë ditë u shfaq edhe farsa me një akt "Nusja dhe pela" e përkthyer nga italishtja prej Ejëll Ljarja-s.
"Kopraci", komedi e K. Gordonit, përkthyer nga K. Gurakuqi e Shyqyri Borshi u shfaq me 6 shkurt 1921.
"Dhëndër përdhunë" komedi me 1 akt nga Kristo Floqi
"Fe e kombësi" dramë në vjersha me 2 akte nga K.Floqi.
"A thua më do xhanëm" komedi me 1 akt.
"Jam rehat" komedi me 2 akte
"Urdhër me gërhatë" farsë me 1 akt.
"Dragomani" komedi me një 1 akt.
"Trimëria e frikacakut" monolog
"Mbi feminizmin" monolog.
"Do të vras veten" komedi, të gjitha të luajtura më 1921.
U riformua më 1933 me regjizorët Sokrat Mio dhe Andrea Skanjeti duke dhënë këto shfaqje:
"Konti i Shën Gërmenit", përkthyer nga N. Gazuli.
"Andrra e pesëqindvjetëve" e Andrea Skenjetit
"Ali Pashë Tepelena e Suljotët" punuar nga Andrea Skanjeti sipas motiveve të romanit të Cupperst-it.
"Dy të bugosurit" të Andrea Skanjetit.
"Atentati i princit Sramok" të Andrea Skanjetit.
"Zgjedhja e deputetit"
"Nata e shtajzovalleve"
Ne mes të aktorëve të kësaj trupe përmëndim: dramaturgun Kolë Jakova, kompozitorin Prenkë Jakova, aktorët e Teatrit të Shtetit Ndoc Meshkalla, Ndoc Deda, përkthyesi Teufik Gjyli(A.S. f. 57-66; T.Z. f. 51-61, 69).
10- Trupa e Gjimnazit Françeskan
E themeluar që në vitin 1861, pas 1902 kur në krye të këtij gjimnazi vihet poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta fillon dhe veprimtaria teatrore e trupës mësimore laike dhe e nxënësve të cilët shfaqën një sërë dramash, operetash e melodrama në gjuhën shqipe, origjinale e të përkthyera e përpunuara. Përmëndim me rradhë:
"Dashtnija për atdheun" (1902)
"Shqiptari ngadhnjyes" dhe "Princi i dy Dibrave" (1904)
"Kushtrimi" ose "Marka Kulli kryeqitës" (1905) e At Shtjefën Gjeçovit
"Gjokë Tarçuku" ose "Mjek përdhuni" të Molierit, të përshtatur sipas ambientit e zakoneve të vëndit nga Poeti Ynë Kombëtar At Gjergj Fishta, shfaqur më 1905.
"Atil Rregoli" dramë nga Metastasio përkthyer lirisht prej Shtjefën Gjeçovit dhe shfaqur disa herë në sallonin e shkollës më 1912.
"Shkolla e Muzikës" operetë me një akt dhe muzikë të G.Benini
"Darka në konvikt" operetë me një akt. Të dy këto opereta, të përkthyera nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, u shfaqën më 1912.
"Pata" vodëvil me dy akte, adaptuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u shfaq më 1914, 1917 dhe 1918, muzikuar nga Martin Gjoka.
"Vllaznia" melodramë origjinale punuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u dha premierë më 1909 duke u përsëritur 3 herë rresht.
"Shqyptari i qytetnuem" melodramë në poezi nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u dha premierë më 1911.
"Dredhitë e Patukut" komedi në tre akte e Molierit e përkthyer shqip dhe e adaptuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta.
"I ligu për mend" komedi me tre akte e Molierit edhe kjo e përpunuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta. Të dy këto komedi u shfaqën disa herë gjatë viteve 1912-1918.
"Tartufi" komedi e Molierit, përpunuar lirisht nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u vu në skenë më 1914 duke u shfaqur disa herë deri më 1917.
"Juda Makabe" melodramë origjinale e poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta, u shfaq për herë të parë më 1916 e disa herë më vonë me muzikë të adaptuar nga Martin Gjoka.
"Jerina Mbretëresha e Luleve" melodramë nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, me muzikë të adaptuar nga Martin Gjoka, u shfaq më 1914.
"Shën Aleksi" dramë fetare e poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta, u shfaq më 1914, 1920, dhe 1921.
Vepra të tjera të poetit tonë kombëtar, pak të njohura, por që mbajtën gjallë lëvizjen teatrore në Shkollën e Françeskanëve, janë:
"Gjuha e mësimit" shfaqë në sallonin e teatrit Françeskan më 1907 dhe botuar në "Mrizi i Zanave" më 1913.
"Nevoja e mësimit", shfaqë më 1907 në sallonin e teatrit Françeskan dhe botuar në "Mrizi i Zanave" më 1913.
"Odisea" dramë në 1 akt, shfaqë dhe botuar në "Pika Voese" më 1909.
"Përpara derës së Parrizit" skeç i botuar më 1914 në "Hylli i Dritës" dhe më 1928 në "Anzat e Parnasit".
"Një darkë në konvikt" farsë me një akt me muzikë të Karl Antonit shfaqë në sallonin e teatrit Françeskan dhe botuar më 1924 në "Mrizi i Zanave".
Vepra të tjera teatrore të poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta, të shfaqura jo nga shkolla Françeskane, por nga shkolla të tjera, janë:
"Barinjtë e Betlehemit", melodramë, shfaqë nga nxënësit e shkollës "Stigmatike" më 30 dhjetor 1917.
"Efigjenia në Aulidë", tragjedi për institucionet femërore, shfaqë nga shkolla "Stigmatike" në 50 vjetorin e themelimit të saj.
"Shqiptarja e qytetnueme", melodramë botuar më 1929 dhe shfaqë nga shkolla "Stigmatike".
"Vllaznia" - Shën Françesku, dramë në tre akte botuar më 1912 dhe shfaqë nga "Kolegji Saverian".
"Shën Luigj Gonzaga", melodramë e botuar më 1927.
"Triumfi i virtyteve mbi veset" melodramë shfaqur më 1912.
"Mjek përdhuni" komedi adapruar sipas Molierit.
"Familja e antikuarit" e Goldonit shfaqë një fragment sipas komedisë së Molierit "Dredhitë e Patukut".
Gjatë qëndrimit në gjimnazin françeskan autori i librit mbi 100 vjetorin e teatrit në Shkodër organizoi si aktor dhe regjizor:
"Shpirtrat e këqinj në kolegj", komedi në 3 akte, përkthyer nga Ndoc Vasia.
"Mbas gjaksisë" dramë në 2 akte, e përkthyer nga italishtja.
"Rroftë kuleta e axhës Frano" komedi me një akt dhe e përpunuar nga Andrea Skanjeti.
"Rrugaçët e penduar" shkruar dhe drejtuar nga Lin Çurçia duke u shfaqur 4 herë (A.S. f. 85)
Çfaqja e fundit e përgatitur nga trupa e Gjimnazit Françeskan ka qënë komedia e Molierit "Borgjezi fisnik" më 1933, por nuk u çfaq me rastin e mbylljes së shkollave private (A.S. f. 69-76), (T.Z. f. 40 - 42).
11- Trupa e Shoqërisë Antoniane
Kjo shoqëri u formua më 1933 pas mbylljes së shkollave private, në gjirin e Etërve Françeskanëve, dhe gjatë një dekade dha këto shfaqje origjinale dhe të përkthyera:
"Një tragjedi në Teksas" dramë me tre akte, përkthyer dhe vënë në skenë nga At Frano Kiri në vitin 1933. U rishfaq më 1935, 1936, 1942.
"Shën Aleksi" dramë me tre akte u shfaq tri herë më 1934, me 1000 spektatorë, dhe disa herë pas këtij viti.
"Ivornik" dramë në tre akte e kohës së revolucionit francez e përkthyer nga italishtja dhe e shfaqur më 1933, por e pezulluar më vonë si jo e përshtatshme për kohën.
"Jakup Beqoqoshja" komedi në tre akte e adaptuar nga Ndoc Vasija, u shfaq më 22 dhjetor 1935 dhe disa herë të tjera më vonë. Kjo komedi disa vjet më parë u shfaq me titullin "Shkup e Shkodër".
"Gopçi nën tavolinë" komedi me një akt, përkthyer nga italishtja e shfaqur më 1935.
"Gjyqi" komedi me një akt nga At Frano Kiri, shfaqja u dha më 16 prill 1936.
"Ded Gjo Luli" dramë në 5 akte shkruar nga Zef M. Harapi, premiera u dha në vitin 1937. U shfaq në kinema "Rozafat" disa herë.
"Furrtari i Venedikut" dramë e përkthyer nga Dom Donat Kurti. U dha si premierë më 18 prill 1938. U dha 3 herë me 1100 spektatorë në sallonin e shoqërisë.
"Tomas Moore" dramë e përkthyer, premierë më 1941. U shfaq 4 herë me 1200 spektatorë.
"Ngadhnjimi i drejtësisë" dramë në tre akte e përkthyer nga Prenk Jakova, luajtur më 19 mars 1943 me regji të Marian Skanjeti.
"Dredhitë e Patukut", komedi e punuar e Molierit, u shfaq në vitet 1941-1942.
"Guri i fshehtë e fort i çmueshëm", dramë në poezi dhënë premierë më 24 dhjetor 1941. Kjo dramë ka pasë nje variant me titull "Shën Aleksi" të vënë në skenë më parë nga aktorë të tjerë.
"Dy belbacukët" farsë 1 akti nga Zef Harapi.
"Gopçi nën tavolinë" komedi me 1 akt.
"Shkarpa e Fëllanxa" komedi me 1 akt. Farsa e sipërme dhe dy komeditë u çfaqën se bashku më 20 shkurt 1942 duke u luajtur shumë herë në Shkodër.
"Ose Kuka" dramë në 5 akte nga Zef Harapi që i bëri dhe rregjinë duke u shfaqur më 14 shtator 1942 dhe disa herë të tjera dhe dy herë në Tiranë në kinema "Kosova".
"Burri i gruas sime" komedi me 1 akt e shfaqur me pjesë të tjera me një akt.
"Gjin Bue Shpata" dramë në 5 akte e shkruar nga Filip Fishta me regji të Zef Harapit.
"Dy gungaçat" komedi në 4 akte punuar nga Ndoc Vasia sipas Goldonit, u shfaq në 1942 dhe përsëri 5 e 6 shkurt 1943.
"Sanço Panço" komedi në tre akte skenuar nga "Don Kishoti i Mançës" prej Lec Sekuj, premiera u dha më 1942.
"Zoti nuk vdes" dramë e përkthyer, premiera më 1942
"Skëndërbeu" dramë nga Aleks Baçli, premiera më 1943. Të dy herët që u shfaq u ndoq nga 1000 spektatorë.
"Kashata e Kopracit" komedi me 3 akte e Molierit e adaptuar nga Ndoc Vasia, u luajt më 26 prill 1943.
"Ataksersi" dramë e përkthyer nga Anton Fishta, e shfaqur më 1943.
"I ligu për mënd" komedi e Molierit e adaptuar vëndit, u shfaq disa herë me aktorë të ndryshëm më 1942-1943.
"Shën Aleksi" u vu në skenë përsëri me aktorë të tjerë duke u shfaqur 5 herë me 1500 spektatorë në vitin 1943.
"Ciko Pistolja" komedi e adaptuar nga Ndoc Vasia u luajt më 1943 7 herë me 2000 spektatorë.
"Mihal Shliva" komedi në 3 akte e adaptuar nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1943. Këtu dy komeditë e fundit shënuan fundin e Shoqërisë Antoniane (A.S. f. 77 - 85).
12- Teatri i Shkollës Stigmatike dhe Murgeshave Servite
Shkolla e vajzave e mbajtur nga murgeshat Stigmatike u themelua në vitin 1878, ndërsa në vitin 1914 u krijua shoqata teatrore e tyre, e cila për tre dekada dha këto shfaqje:
"Prej roberie në liri" shfaqur më 1914. Pjesë dramatike të shoqëruara me këngë e muzikë u shfaqën në salonin e Kolegjit Saverian për tri ditë në janarin e 1917-ës
"Barijtë e Betlehemit" melodramë në tre akte nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta u dha premierë në vitin 1915 në salonin e shkollës Françeskane. Kjo u përsërit dhe në dhjetor të 1917-ës.
"E tradhëtuemja" një dramë e përkthyer nga Imzot Vinçenc Prenushi me regji po të tijë, që pati një sukses të jashtëzakonshëm dhe e dhënë premierë më 1919 duke u përsëritur shumë herë.
"Motra për vëllanë" dramë e përkthyer dhe e shfaqur në salonin e teatrit të shkollës Stigamatike më 1920.
"E panjohura" dramë e përkthyer nga Imzot Vinçenc Prenushi u shfaq më 1921.
"Bisedë blegtoreshash" bocet i bukur u dha më 25 dhjetor 1924.
"E gabitura" dramë e përkthyer u dha premierë bashkë me këngë në vitin 1926.
"Shqyptarja e qytetnueme", melodramë në vargje e poetit tonë kombëtar At Gjergj Fishta.
"Kumbona e Kshndellave", bocet, u vu në skenë bashkë me disa bocete të tjera në vitin 1929-1930 dhe gjatë viteve 1931-1935.
"Efigjenia në Aulidë", tragjedi greke e përkthyer dhe e adaptuar nga poeti ynë kombëtar At Gjergj Fishta, u dha premierë më 1937.
"Emira", dramë e përkthyer, u dha premierë më 13 shkurt 1938.
Deri në mbylljen e kuvendit dhe të shkollës u shfaqën shumë drama të përkthyera dhe adaptuar nga repertori botëror për femra. Përmëndim:
"Maria Stjuarda"
"Këngëtarja fatose"
"Në kërkim të lumturisë"
"Fabiola"
"Bija e Tomas Moore"
"Maria Antonieta"
"Për nënën"
"Ëngjejt e Kshnellave"
"Fëmija i bardhë", si dhe disa farsa e komedi me 1 akt të dhëna pas dramave
Trupa teatrore e Motrave Servite nuk është paraqitur në shtypin e kohës mbi çbazë dhe nuk mund të flitet me gjithë punën e madhe të bërë nga regjizori Artisti i Popullit Andre Skanjeti. Kanë mbetur të dokumentuara ndermjet fotografive këto pjesë:
"Luftimi i veseve" shfaqur më 1 janar 1939
"Sh'Anja" shfaqur në vitin 1939 (A.S. f. 86 - 94; T.Z. f.45-46)
13- Trupa teatrore e shoqërisë "Rozafat"
Është konsideruar si shoqëria më e vjetër e qytetit të Shkodrës me jetëgjatësinë më të gjatë. U themelua më 13 shkurt 1918 dhe zgjati deri më 4 tetor 1939. Midis 10 themeluesve të saj dua të përmënd, veçanërisht, marangozët Cin e Nush Daija, rrobaqepësin Gjon Lacaj (1889-1968), i cili më vonë do të kalonte në Tiranë duke u bërë rrobaqepësi i Oborrit Mbretnor (foto 1).
Shfaqja e parë e saj qe një veprimtari muzikoro-letrare dhënë në salonin e Shkollës Saveriane fillë mbas formimit. Ndërsa në fushën teatrore u shfaqën këto pjesë:
"Tre cubat" farsë me një akt e shfaqur më 5 tetor 1919.
"Pata" komedi muzikore në dy akte me përkthim të Cuk Simonit. Shfaqur më 1924 me rastin e 10 vjetorit të ngritjes së flamurit në Rozafat, u rishfaq dhe pesë herë të tjera.
"Bilbili" komedi në dy akte e adaptuar nga Ndoc Vasia, u shfaq më 15 dhjetor 1923 në bashkëpunim me grupin "Gjon Krajni me shokë".
foto 1
"Dy zotëri pa pantallona" komedi me 1 akt përkthyer nga Ndoc Vasia, shfaqur më 1927.
"Kombi e Flamuri" bocet me 1 akt, shkruar nga Tef Gjoka.
"Nëna e bija shqiptare" recituar nga Aneta Shllaku
"Shikuesi me rrena" komedi me 1 akt, shkruar nga Loro Ashiku.
"Metamorfoza shkodrane" farsë me një akt shkruar nga Henrik Lacaj.
"Kthimi i Skëndërbeut në Krujë" përpunuar sipas dramës "Përpjekjet për liri të Skëndërbeut dhe të hymit e tij në Krujë", punuar dhe vënë në skenë nga Henrik Lacaj. Kjo dramë u dha në bashkëpunim me grupin e Loro Kovaçit me të njëjtin emër në vitin 1937, me rastin e 25 Vjetorit të Pavarësisë. (A.S. f. 95 - 99; T.Z. f. 46-51)
14- Trupa teatrore e shoqëria "Bogdani"
Me nismën e një grupi rinie, punëtore, zejtare e disa intelektualë përparimtarë, shumica të inkuadruar më parë në shoqatën "Oratoria e Zemrës së Krishtit" u krijua shoqëria "Bogdani" me datën 23 nëndor 1919 Megjithëse nën udhëheqjen organizative të jezuitëve, shoqëria, në bazë të programit të saj, paraqitej e shkëputur nga influenca e praktika fetare. Pas një viti shoqëria u largua përgjithmonë nga varësia e jezuitëve. Figura më e shquar, në fushën e teatrit, e kësaj shoqërie qe Zef Mark Harapi. Ai qe ndër të parët që hodhi bazën e repertorit kombëtar në teatrin filodramatik të Shkodrës. Nga gjiri i kësaj trupe dualën Artistët e ardhëshëm të Popullit Shqiptar Loro Kovaçi e Pjetër Gjoka, Artisti i Merituar Gjon Karma. Gjatë 17 vjetëve të aktivitetit të saj dega teatrore e shoqërisë "Bogdani" (foto 2) dha rreth 55 pjesë teatrore si më poshtë:
"Ferdinand Kortez" drame ne tre akte e perpunuar sipas romanit me te njejtin titull nga Ndoc Vasia me regji te Gjon Pantalise. Qe drama inaguruese e fillimit te aktivitetit te deges teatrore te shoqerise "Bogdani" me 1919, u shfaq edhe më 1920.
foto 2
Anetaret e deges teatrore te shoqerise "Bogdani" (1930). I treti djathtas ulur Kole Laca.
"Ora e Shqypnise" melodrame politike ne 2 pjese vene ne skene se bashku me nxenesit e Kolegjit Saverian ne vitin 1920 me regji te Gjon Pantalise. U perserit me 12 mars 1922 nga "Bogdani" per nder te Komisionit aleat per caktimin e kufijve.
"I jati i ruajtur ne burg nga i biri" drame mesjetare e perkthyer nga Ndoc Vasia e vene ne skene me 1920 ne salonin e Shkolles Franceskane, pas largimit nga jezuitet.
"Fotografisti i deshperuar" farse me nje akt, perkthyer nga Ndoc Vasia. Shfaqur pas drames se mesiperme.
"Hijet e zeza" melodrame nga N.Z. qe u shfaq me 1921
"Oso Kuka" drame ne 4 akte nga Zef Harapi, qe u shfaq me 28 nendor 1921 Kjo drame u vu ne skene edhe disa here te tjera.
"Gjindesat e Shqiperise" drame ne 3 akte shkruar nga Zef M. Harapi, u vu ne skene me 1921.
"Dy gyngacet" komedi ne 4 akte, punuar sipas Goldonit nga Ndoc Vasia. U luajt me 19 dhe 26 shkurt 1922 dhe 16 e 24 shkurt 1936.
"Makalushi ne Shkoder" komedi me dy akte perkthyer dhe adaptuar nga Zef M. Harapi qe u shfaq me 6,7,8 gusht 1922 dhe ne vitin 1923.
"Telegrafi 1 prill" farse e perkthyer nga Ndoc Vasia, u shfaq pas komedise se mësiperme ne vitin 1922 dhe 1923.
"Nganjdhimi i besnikeve" drame mesjetare e perkthyer nga italishtja prej Kole Demes. U shfaq me 10 dhe 16 tetor 1922.
"Dy shurdhana ne përlimtare" komedi me 1 akt e adaptuar pas italishtes dhe u shfaq me 1922
"Fluturoi dysheku" farsë e përkthyer dhe e adaptuar sipas vëndit nga Ndoc Vasia, u shfaq me me 10 dhe 16 tetor 1922 pas dramës "Ngadhnjimi i besnikëve".
"Flamuri i Shqipnisë do të triumfojë" dramë me 1 prolog e 4 akte shkruar nga Zef M. Harapi, me ngjarje të viteve 1907-1914, ku pasqyrohet edhe momenti i ngritjes së flamurit kombëtar në Kalanë Rozafat. Premiera u dha më 27 e 28 nëndor 1922 me rastin e 10 vjetorit të Pavarësisë.
"I padituri për gjaksi" dramë në 4 akte e përkthyer nga Kolë Dema, shfaqur më 2 prill 1923.
"Një mësues modern" farsë me 1 akt e përkthyer nga Zef M. Harapi e shfaqur pas dramës së mësipërme.
"Mustafa Pasha" dramë në 5 akte nga Zef M. Harapi që u luajt më 2, 8 dhe 9 dhjetor 1923 si dhe me 28 nëndor 1931.
Më 6 shkurt 1924 inagurohet saloni i teatrit në Serreq, i cili u quajt i "Bogdanit". Drama e parë e dhënë në teatrin e ri qe "Oso Koka" më 24 shkurt 1924. Kjo dramë u përsërit me 28 gusht 1927 sipas kërkesës për anëtarët e qeverisë e të parlamentit në salonin e shkollës së Parrucës.
Në mars të v. 1924, me ndihmën e amatorëve të shoqërisë "Bogdani" françeskanët dhanë melodramën "Juda Makabe", e cila u dha me rastin e ardhjes në Shkodër të një delegacioni të Asamblesë për të konstatuar mundësinë e vendosjes së kryeqytetit në Shkodër.
"Trimi ngadhnjyes" dramë me 3 akte, mesjetare angleze e përkthyer nga Cin Çapeli dhe e dhënë premierë më 21 prill 1924, duke u përsëritur më 23 shkurt 1925 dhe me 23 e 30 janar 1927. U rivu në skenë përsëri me 25 dhjetor 1929 me trupë tjetër.
"Dy majmunët në një raft" farsë me një akt e përkthyer nga Cin Çapeli u shfaq gjithmonë pas dramës "Trimi ngadhnjyes" dhe pas dramës "Mallkimi i prindit".
"Vetëurdhërimi i Ali Pashë Tepelenës" tragjedi me 5 akte nga Z.M.Harapi, u dha premierë më 27 nëndor 1924. U përsërit me 28 dhe 30 nëndor 1924 dhe disa herë më vonë.
"Mallkimi i prindit" dramë me 4 akte e përkthyer prej italishtes nga Zef M. Harapi. Premiera u dha më 20 tetor 1924. U përsërit me 28 dhe 30 tetor 1924.
"Kasheta e kopracit" komedi me 4 akte e Molierit adaptuar nga Ndoc Vasia. U dha premierë më 1925 dhe u luajt disa herë.
"Beomondi i Altemburgut" dramë gjermane mesjetare e përkthyer nga Cin Çapeli, shfaqë më 14 e 16 prill 1925.
"A jam a s'jam unë" farsë me 1 akt, e përkthyer nga italishtja dhe e shfaqur pas dramës së mësipërme. U vu në skenë përsëri me regji të re.
"Pjetër Mika" dramë me 4 akte e përkthyer nga italishtja prej Zef M. Harapit dhe e shfaqur më 14 e 16 shkurt 1926.
"Agimi i Krishterimit" dramë në 3 akte, e përkthyer prej Zef M. Harapit, vënë në skenë nga ai vetë në vitin 1925.
"Kushtrimi ose dreqi në dyshek" farsë e përkthyer nga Zef M. Harapi, u shfaq pas dramës "Pjetër Mika" me protagonist Rrok Zadejën.
"Rold ose gjaksori i penduar" dramë në 3 akte, premiera u dha më 5 prill duke u përsëritur edhe me 6 e më vonë.
"Shkodër-Gjenacan ose Zoja e Shkodrës" dramë me 1 prolog e 3 akte nga Zef M. Harapi, që u shfaq më 18 e 24 tetor 1926.
"Zoja e shtëpisë" farsë e përkthyer prej Z.M.Harapit u" shfaq pas dramës "Rold".
"Atdheu" dramë në 3 akte shkruar nga Z.M.Harapi, kushtuar shkrimtarit dhe klerikut shqiptar Pjetër Bogdanit, premera u dha më 1927.
"Trimi ngadhnjyes" u përsërit bashkë me komedinë "Belbacukët" me 1 akt përkthyer nga Z.M.Harapi dhe e dhënë premierë me 21 janar 1927 , përsëritur me 23 dhe 30 janar të atij viti.
"Sundimtari i drejtë" dramë me 3 akte përkthyer nga italishtja prej Kolë Demës që u shfaq më 1927.
"Kostandini i Madh" dramë me 4 akte e përkthyer nga italishtja, u përgatit nga kolegjalët saverianë bashkë me disa anëtarë të shoqërisë "Bogdani". U shfaq në sallonin e Kolegjit Saverian më 1927.
"Ferdinandi i Mediceive" dramë fiorentine me 4 akte e përkthyer nga Injac Zamputi, u shfaq më 12, 19 dhe 21 shkurt 1928 bashkë me farsën "Në sajë të dajës bën pallë" të përthyer po prej të njëjtit autor.
"I ligu per mend" komedi ne tre akte suipas Molierit e perpunuar nga poeti yne kombetar At Gjergj Fishta, u shfaq me 25 dhjetor 1927 dhe u perserit me 1930.
"Konti i Drishtit" drame me tre akte e shkruar dhe e vene ne skene nga Kole Dema. Premiera u dha me 1927 dhe u perserit me 1928.
"Ugonotet" drame e shek. XVI me 5 akte e perkthyer nga Injac Zamputi qe u shfaq me 9, 10 dhe 26 prill 1928 bashke me farsen me 1 akt "Shtrydhni limonj se iu hiqet gunga" te perkthyer prej italishtes.
"Dredhite e Patukut" komedi ne 3 akte e Goldonit e adaptuar dhe e vene ne skene me 22 tetor 1928 dhe me 13,14 mars 1929. Komedia u shfaq edhe ne Tirane në kinema "Nacional" duke pasur një sukses të madh.
"Ngadhnjimi i dashurisë atërore" dramë e përkthyer nga italishtja, premiera u dha më 1929.
"Lorenco dei Medici" dramë me 3 akte e përkthyer nga italishtja dhe e dhënë premierë më 1929
"Atdheu urdhëron" dramë në 3 akte e përkthyer nga Zef M.Harapi u dha premierë më 1929.
Po këtë vit u rivunë në skenë, të cilat u shfaqën në Tiranë:
"Trimi ngadhnjyes"
"Dy majmunët në një raft"
"Ora e Shqypnis" melodramë
"Hijet e zeza" melodramë
"Kasollja e ungjit Tom" ose "Prej robnie në liri" dramë me 5 akte e dramatizuar sipas motiveve të romanit me të njëjtin titull nga Cin Çapeli. U dha premierë në Tiranë më 8 tetor 1930 në konkursin e Festivalit artistik ku mori çmimin e nderit. Në Shkodër u luajt me 28 nëndor 1930 dhe më 26 dhjetor 1930.
"Një natë në Firence" dramë në 5 akte përkthyer nga italishtja prej Cin Çapelit, u shfaq më 21 dhe 22 prill 1930.
"Daja kërkon nipat" farsë e përkthyer, e cila bashkë me komedinë "Dy gungaçët" u rivunë në skenë përgjatë vitit 1930.
"Dedektivi ose Polici i vërtetë" dramë në 4 akte e përkthyer nga Ndoc Vasia. U dha premierë më 28 nëndor 1930, u përsërit më 7 dhjetor 1930 dhe 1 janar 1931.
"Hamza Kazazi" dramë kombëtare me 4 akte e shkruar nga Zef M. Harapi. Premiera u dha më 25 nëndor 1932 dhe u përërit më 1933.
"Themistokliu" dramë me 3 akte e përkthyer sipas Metastasit nga Silvestër Hila. U shfaq më 16 dhe 17 prill 1932.
"Shpata e Skëndërbeut" dramë e Anton Xanonit, u shfaq më 28 shtator 1933.
"Konti Retimos" dramë fiorentine me 4 akte e përkthyer nga Henrik Lacaj. U shfaq më 25, 26 dhjetor 1931 dhe u përsërit përgjatë vitit 1933.
"Ataksersi" dramë në 3 akte e përkthyer sipas Metastasit nga Anton Fishta, u shfaq më 4 mars 1935.
"Ruaju sherrit të gruas" farsë e përkthyer nga Zef M.Harapi e shfaqur pas dramës "Ataksersi".
"Llogoret e mullinjve" u përsërit më 1935 me aktorët e "Bogdanit" e regji të re me protagonist Loro Kovaçin.
"Kumbonat e mbrëmjes" dramë në 5 akte përkthyer nga italishtja prej Kolë Lacës. Premiera u dha më 17 nëndor 1935 (foto 3) dhe u përsërit më 24 po të atij muaji. (A.S. f.100-117).
"Dy gungaçët" komedia u rivu në skenë me aktorë e regjizorë të tjerë dhe u shfaq më 16 e 23 shkurt 1936 bashkë me farsën "Shtrydhni limoj se iu hiqet gunga"
"Laku i mallkuem" dramë në 5 akte, përkthyer nga Injac Baçli, u shfaq më 13 e 14 mars 1936.
"Atil Regoli" ose "Besë e trimëri" dramë në 3 akte e Metastasit përkthyer nga Anton Fishta, u shfaq më 28 nendër 1936.
"Zbatimi i udhërit"
"Shkuesi me rrena"
"Palla në thes nuk hyn"
"Dupat flasin vetë"
"Një mësues i drejtë"
"Me paditë nipin te daja"
"Fotografisti"
"Gopçi nën tavolinë"
"Në mos qofsh i marrë do të bëhesh" janë disa farsa e komedi të luajtura pas dramave të shënuara më sipër.
"Drejtësi cigane" dramë e përkthyer dhe e vënë në skenë nga Pjetër Gjoka e Kolë Çuni, u luajt më 28 shkurt 1937. Kjo qe shfaqja e fundit e kësaj shoqërie e cila qëndroi në këmbë për afro 20 vjet.
foto 3
Trupa e çfaqjes së dramës "Kumbonat e mbrëmjes" me përkthim të Kolë Lacës të realizuar nga dega teatrore e shoqërisë "Bogdani" më 17 nëndor 1935. Në këtë fotografi janë edhe Loro Kovaçi, Pjetër Gjoka, Gjon Karma, Kolë Laca. Kjo fotografi është pronë e z. Pjetër Logoreci kujdesi i familjes së të cilit ka bërë që të mos humbasë kujtesa historike mbi Teatrin Kombëtar Shqiptar dhe për këtë duhet falenderuar pa fund. Zoti Pjetër disponon shume fotografi mbi aktivitetin e shoqërisë "Bogdani" në fushën e teatrit për ato vite, çka e rrëzon të gjithë pretendimin mbi lindjen e teatrit shqiptar në vitet e komunizmit. Të paktën tre aktorët e parë kanë qënë anëtarët e ajkës së trupës së mëvonshme të Teatrit të ashtëquajtur Popullor.
Ndërsa Kole Laca (1891-1970), miku dhe bashkëpunëtori i Padër Gjergj Fishtës, Kel Marubit, Luigj Gurakuqit, Shtjefën Gjeçovit, Ndre Mjedës, Mikel Koliqit (Kardinali i ardhshëm shqiptar) dhe Artistëve të Mëdhenj sa më sipër, mësues i të cilëve ai ishte, ndoqi rrugën e arsimimit të popullit shqiptar nga viti 1909 deri në fund të 1951-shit, edhe pse ndihmonte me përkthime dramash trupat teatrore të Shkodrës, duke pasur në krah të vëllanë, rrobaqepësin e ardhëshëm të Mbretit Zogu I-rë, Gjon Lacën (një ndër themeluesit e shoqërisë "Rozafat") dhe duke marrë pjesë në veprimtaritë politike të qytetarëve të Shkodrës, siç qe rasti i delegacionit shqiptar, të udhëhequr nga Kel Marubi, që shkoi për të përshëndetur Princin Karl të Austrisë në Vjenë (foto 4). Pa dyshim që është një nga personalitetet shkodrane që lidhi arsimimin e popullit shqiptar me politikën për mëvetësi kombëtare dhe kulturën tradicionale europiane të imponuar nga Kisha Katolike Shqiptare si kushti i vetëm për mbiekzistencën e të qënurit shqiptar të popullit Tonë në ato vite të turbullta dhe të vështira duke pasur në krah të tij Kancelarin e ardhëshëm të Kishes Katolike Shqiptare, të vëllanë Dom Tom Lacën (1897-1962). Në qoftë se Kleri Katolik Shqiptar u mësoi shqiptarëve si dhe pse duhet sakrifikuar jeta për Kombin Shqiptar sipas sentencës: "Atdheu Urdhëron"; ishte Patrioti, Mësuesi, Demokrati dhe Gjyshi ynë i Madh që na e trasmetoi këtë ndjenjë sublime, e cila bie në sy sot kur kontradiktat me subjektet antishqiptare janë mprehur thellësisht ne brëndësi të popullit tonë në sajë të politikës antishqiptare të rendit komunist.
Në fushën e arsimit Kole Laca dha një ndihmesë të çmuar në sajë të lidhjeve të vjetra familjare, kulturës, shkallës së lartë të civilizimit, edukatës, punës disa breza të familjes së tij, mbi çbazë ne, nipat e tij, e patëm rrugën dhe sytë të hapur me tu shpallur lëvizja antikomuniste më 1990. Duke disponuar një bibliotekë me libra mbi 300 vjeçarë ku përmblidhej veprimtaria e disa brezave të familjes Laca na dha mundësinë edukative të formimit të bibliotekave personale, njëra më e madhe se tjetra, ku përmblidhet historia e Shqipërisë, sidomos, në këto dy shekujt e fundit krejt ndryshe nga historia shkollore, duke filluar nga fillorja e deri në universitetet, duke qënë kjo porosia e fundit edukative. Pa dyshim që është arritja më e madhe imponuese edukative e mësimore e brezit të vjetër dhe të trasmetuar, jo rastësisht, tek brezi ynë i viteve post 50 gje prej të cilës ne krenohemi. Është pika ku ndahet ndërgjegja kombëtare nga ajo antishqiptare, ndahet trashëgimia qytetare nga trashëgimia fshatare dhe komuniste. Problemi nuk duhet parë me ndjenjën e unit dhe të politikës, por me ndjenjën e interesit të grupit gjë të cilën pinjollët e komunizmit nuk e kuptojnë dot.
foto 4Vepra pedagogjike e Kolë Lacës shtrihet në një hark kohor prej 42 vjetësh, nga viti 1909 deri më 1951, kur doli pension, me këtë dinamikë:
Emërohet më 1909 mësues në Kashnjet të Mirditës deri më 1914
1914 deri më 1916 mesues në Bushat të Shkodrës
1916 deri më 1917 mësues në Barbullush të Shkodrës
1917 deri më 1918 mësues në qytetin e Shkodrës
1918 deri më 1922 mësues në shkollën e Françeskanëve mbi të cilën jepet deklarata e mëposhtme (foto 5)
foto 5
Faksimile e deklarates se Imzot Vincenc Prenushi, drejtor i shkolle Françeskane Shkoder, mbi qenien mesues te Kole Laces në vitet 1918-1922 ne ate shkolle.Më 1922 transferohet në qytetin e Durrësit ku specializohet në fushën e pedagogjisë.
Në shtator 1922 rikthehet si mësues në qytetin e Shkodër deri në vitin 1926
Në vitet 1927-1928 përsëri në Durrës per nje specializim shtesë në fushën e arsimimit.
Pas 1928 mësues në Shkodër në shkolla të ndryshme shtetërore deri më 1940.
1940 - 1941 mësues në Kolegjin Saverian
1941 - 1944 drejtor në shkollën Vaso Pasha (ish shkolla Skëndërbeg)
1944 - 1945 pushohet nga puna nga regjimi komunist
1945 - 1946 mësues në Stajk të Shkodrës
1946 - 1951 mësues në shkollat e qytetit të Shkodrës ku dhe del në pension.
Për Të gazeta "Mësuesi" e datës 28 janar 1981 shkruan: "patriot me prirje të theksuara demokratike, të cilin e shohim më vonë (pas 1909, GH) si pjesmarrës në shoqëritë punëtore të Shkodrës".
Vazhdojmë me veprimtarinë teatrore të shoqërisë "Bogdani":
Shoqëria "Bogdani" ekzistoi edhe afro dy vjet të tjera deri më 4 tetor 1939, kur u shkri me urdhër të Prefekturës.
Zef M. Harapi desh ta ringjallë shoqërinë "Bogdani" në vitin 1944 dhe punoi sipas përrallave popullore komedinë "Nastradini i vogël" të cilin e vuri në skenë dhe e shfaqi me amatorët e vjetër të shoqërisë që i mblodhi pas aq vitesh.
"Zonja e shtëpisë me pantallona" qe farsa që u shfaq pas komedisë së sipërme.
Grupi i shkëputur nga shoqëria "Bogdani" (i quajtur nga populli "grupi i Loro Kovaçit") për afro mbi 3 vjet shfaqi disa pjesë të përkthyera e të luajtura më parë nga shoqëritë e tjera dhe ndonjë pjesë të përpunuar nga Henrik Lacaj. Përmëndim:
"Kah rruga e humnerës" dramë në tre akte, përkthyer nga Henrik Lacaj u dha premierë më 2 dhjetor 1935. Kjo qe sdhfaqja e parë që dha ky grup në kinema "Rozafat".
"Fanti i shpatës" dramë në 3 akte, përkthyer nga Injac Ndoja, u shfaq më 16 qershor 1936.
"Moisi Golemi" dramë në 5 akte. Premiera u dha më 20 nëndor 1936. U shfaq 4 herë në Shkodër në konima "Rozafat" dhe 2 herë në Tiranë.
"Dredhitë e Patukut" komedi në 3 akte e punuar sipas Molierit u vu në skenë më 2 dhjetor 1936.
"Paçalini aventurier" farsë e përkthyer nga Henrik Lacaj u luajt nga Lin Gjonej.
"Kthimi i Skëndërbeut në Krujë" dramë në tre akte, thuhet e Kolë Mirditës (Helenaut), u përpunua nga Henrik Lacaj dhe u luajt, në bashëpunim me shoqërinë "Rozafat", me rastin e 25 vjetorit të pavarësisë.
"I ligu për mënd" u vu në skenë më 19 shkurt 1938.
"Ataksersi" drama në 3 akte u shfaq më 29 mars 1937.
"Dy princa për një vashë" dramë në 3 akte shkruar dhe vënë në skenë nga Henrik Lacaj më 26 prill 1939.(A.S. f. 117 - 121; për të gjithë veprimtarinë teatrore të shoqërisë "Bogdani" edhe T.Z. f. 61-64)
15- "Teatri Shkodra"
Ky teatër u formua më 1923, nga shoqëria teatrore "Populli" të shpërndarë me urdhër të bashkisë së asaj kohe, me kryetar mekanikun Luigj Dajçi. Dha këto shfaqje premierë:
"Gjenovefa e Brabantit" dramë në 5 akte, nga Shmid, përkthyer nga Mark Gurakuqi e Luigj Naraçi, botuar libër më 1921. Qe drama e parë e shfaqur nga shoqëria teatrore "Shkodra" në vitin 1923.
"Bardhi e Ferdinandi" dramë e Silvio Pelikos e përkthyer e luajtur po në vitin 1923.
"Gjin Bue Shpata" dramë në tre akte shkruar nga Filip Fishta, që së bashku me dramën me një akt "Skëndërbeu dhe Kolë Malçi nga Skurraj", u shfaqën më 1923 (sipas T.Z. më 1924)
"Robi i Shën Domingut", dramë e përkthyer nga italishtja; kjo pjesë u luajt edhe në kështjellën Rozafat më 14 prill 1924.
"I Mërguemi" (1924)
"Nata e shtojzovalleve", komedi (1924)
"Zgjedhja e një deputeti", komedi (1925)
Tre pjesët e fundit u shfaqën edhe në Tiranë në sallën e teatrit të Konviktit "Naim Frashëri" dhe në Vlorë me rastin e 12 vjetorit të Pavarësisë.
Shoqëria u shpërnda nga fundi i vitit 1925 (ndërsa sipas A.S. më 1926, f. 122-126; T.Z. f.67).
16- Trupa e Shkollës Fillore "Skandërbeg"
Kjo shkollë ka qënë në lagjen e katolikëve me drejtor Pjetër Troshani dhe pas vdekjes së tij, drejtor u bë desidenti i ardhshëm antikomunist, Zef Pali. Në këtë shkollë ka qënë mësues edhe dramaturgu Kolë Jakova. Dha këto shfaqje:
"Mbreti i xhuxhmaxhuxhëve" melodramë e përkthyer nga gjermanishtja dhe vënë në skenë nga mësuesi i kësaj shkolle Ndoc Vasia. U shfaq në vitin 1926. Kjo shfaqje, përsa mbahet mënd, është e para që jep një shkollë laike shteti.
"Dy binjokët" dhe "Karnavalet", dy komedi me nga një akt të shkruara dhe të vëna në skenë nga mësuesi Kolë Jakova, u dhanë si shfaqje vite më vonë nga nxënësit e kësaj shkolle.
"Te kështjella e bardhë" melodramë e shkruar dhe e drejtuar nga drejtori i kësaj shkolle në vitin 1937, me rastin e 25 vjetorit të Pavarësisë, Zef Pali dhe drejtues muzike Kolë Jakova; (A.S. f. 127).
Ndërsa muzikologu Tonin Zadeja pretendon se muzika e melodramës së fundit ka qënë e Dom Zef Shestanit (T.Z. f. 70)
17- Trupa e Shkollës Plotore e Parrucës
Për vitet 1930 - 1939 shkolla Plotore e Parrucës ka qënë ndër shkollat më të mira të qytetit të Shkodrës me trupë mësimore të gjithë muslimanë. Zakonisht repertori ka qënë me pjesë teatrore të kartakterit kombëtar, përmëndim:
"Shqyptari i Qytetnuem" melodramë nga Poeti Ynë Kombëtar At Gjergj Fishta.
"Rrethimi i Shkodrës" melodramë nga Dom Ndre Zadeja.
"Ora e Shqypnisë" melodramë nga Dom Ndre Zadeja.
"Mustafa Pasha i Shkodrës" dramë historike nga Zef M. Harapi.
"Triumfi i lirisë" dramë nga Kristo Floqi.
"Gruaja Shqiptare" dramatizim nga Imzot Vinçenc Prenushi
"Skëndërbeu" tragjedi nga E. Haxhiademi
"Oso Kuka" dramatizimi
"Lidhja e Prizrenit" dramatizim, ndoshta nga ndonjë mësues i kësaj shkolle sipas këngëve anonime të poemës epikë "Lahuta e Malsisë" (At Gjergj Fishta).
Sipas autorit të librit mbi 100 vjetorin e Teatrit të Shkodrës ka pasur edhe shfaqje teatrore të pjesshme apo fragmente nga veprat dramaturgjike të Hil Mosit, Pashko Gurakuqit, Karl Gurakuqit, Luigj Naraçit, Haki Stërmillit. Ernest Koliqit, Injac Zamputit. (A.S. f. 127 - 128; T.Z. f. 71)
18- Trupa e Shkollës Rus-Haslikej
Në këtë shkollë u vunë në skenë krijmtaria e mësuesit të saj Teofik Gjyli që kosistonte në gjininë e skeçit, si:
"Xhakajduri"
"Tabela e shumëzimit"
"Rreziku për vdekje"
"Rroftë Flamuri" (A.S. f. 129; T.Z. f. 70)
19- Trupa e Konviktit "Malet Tona"
Është konsideruar me rëndësi ngritja e grupeve teatrore nga nxënësit e shkollave të mesme, që patën dhe synime politike. Përmëndim:
"Armiku i Popullit" dramë e Ibsenit.
"Cubat" adaptim nga Hilë Mosi.
"Bardhi e Ferdinandi" dramë e përkthyer nga Silvio Peliko. Kjo dramë u shfaq 3 herë në sallën e teatrit të shkollës së Parrucës duke u ndihmuar nga aktorët e vjetër Ndoc Bazhdari, Gjergj Deli Çamuku, Ndoc Meshkalla. Për regji ndihmoi Mark Ndoja. (A.S. f. 129)
20- Trupa e "Gjimnazi i Shtetit"
Veprimtaria teatrore e këtij gjimnazi është bërë nën logon e shoqërisë "Besa Shqiptare" me kryetar Jakov Milaj, e cila zë një vënd të shquar në aktivitetin teatral të shkollave të mesme të shtetit në qytetin e Shkodrës. Kjo shoqëri u krijua më 27 nëndor 1928 duke dhënë këto shfaqje:
"Besa" dramë e Sami Frashërit, u shfaq më 1 mars 1931.
"I ligu për mënd" komedi e punuar sipas Molierit nga Poeti Ynë Kombëtar At Gjergj Fishta, shfaqur më 1932.
"Ministri kandidat" farsë e shfaqur po në atë vit duke u luajtur edhe në Tiranë e Durrës.
"Cubat" e adaptuar nga Hil Mosi, shfaqur në vitin 1933.
"Gopçi nën tavolinë" komedi e shfaqur më 1933.
"Karl Topia" dramë e Kristo Floqit, që u shfaq më 1934, qe edhe premiera më e sukseshme e kësaj trupe.
Drama "Liria" e Skënder Luarasit nuk u lejua të shfaqej.
"Fli për Atdhe" dramë e adaptuar sipas veprës së Sharl Roks Vilar
"Mozarti e Salierit" dramë e përkthyer.
"Shqipëria e shqiptarëve" dramë, të shfaqura të dyja më 1934.
"Shërbëtori u dy zotërinjve" e Goldonit, adaptuar nga Hil Mosi, u shfaq më 1935.
"Kalorësi dorështrënguar" përkthyer nga Milto Sotir Gurra, vepër e Pushkinit, u shfaq më 31 dhjetor 1935. Në këtë shfaqje u dallua Qemal Stafa në rolin e fajdexhiut.
Gjatë vitit 1936 u shfaqën:
"Hakmarrja", dramë
"Aventurat e Palushit" komedi
"Spiuni" dramë e shkruar nga Xhemal Broja. Më 1937 u ndërpre çdo aktivitet teatral në gjimnaz. (A.S. f. 129 - 131; t.z. F. 68)
21- Trupa e Shoqërisë "Atmja e Lirë"
Ishte një shoqëri jashtëshkollore që drejtohej nga Omar Ruzhdia duke dhënë këto shfaqje:
"Lufta e Silistrës" dramë,
"Bardhi dhe Fernandi" dramë,
Dramën "Filja" të adaptuar nga Hil Mosi sipas Shilerit në vitin 1935 pas të cilit kjo shoqëri u shkri. (A.S. f. 131; T.Z. f. 68)
22- Trupat e shkollave fillore të shtetit
Për trupat e këtyre shkollave ka shkruar dhe vënë në skenë mësuesi Gjush Sheldia këto pjesë:
"Atdheu mbi të gjitha" dramë kombëtare me 2 akte e 1 prolog.
"Bozaxhiu" komedi me një akt.
"Ka ba hana" komedi me një akt.
"Serrafi" komedi me një akt.
"Prindja e mësuesi" bocet me një akt.
"Fëmija në shtëpi të huaj" bocet me një akt.
"Fëmija i pastër" bocet me një akt.
"U pafshim në mehqeme" komedi në tre akte.
"Visari" komedi në tre akte.
"Zanat pa zanat" farsë me një akt.
"N'inat të mydyrrit" farsë me një akt.
Në Shkodër ka ekzistuar një shkollë fillore për minorancën ortodokse e cila kishte krijuar shoqërinë "Gusla" (Lahuta) me 20 anëtarë, e cila më 1925 dha shfaqjen "Hasan Aganica". Mund të ketë vazhduar deri më 1933.
Ekziston dhe një shfaqje e dhënë nga nxënësit e konviktit të Mirditës në Orosh më 1936 me titull "Shqiptari i qytetnuem" melodramë e Poetit tonë Kombëtar At Gjergj Fishta e drejtuar nga mësuesi Lin Çurçia. (A.S. f. 131 - 132; T.Z. f. 69)
23- Trupa teatrore "Gjon Krajni me shokë"
U krijua në vitin 1923 (sipas Tonin Zadejës më 1924) dhe dha këto shfaqje:
"I ligu për mënd",
"Dy gungaçat",
"Bylbyli", (sipas Tonin Zadejës quhej "Bylbyli në Shkodër")
"Mëndja e madhe e zeza e të zot" komedi,
"Dy zotni pa pantallona" farsë me një akt
"Birameli" farsë me një akt
"Shërbëtori i dy zotnive" komedi e adaptuar prej Molierit nga Ndoc Vasia
Më 1934 dhanë këto shfaqje:
"Njeriu prej majmuni" skeç me një akt,
"Kujdestari i zanatlijve" skeç të përpunuar nga Gjon Karma dhe të shfaqura me 14 shkurt të atij viti. Më vonë u shfaqën:
"Akshia i grabitur" komedi me 2 akte e adaptuar nga Injac Ndoja (profesori i ardhshëm i gjeologjisë, GH).
"Ç'dreqin të pruni në Stajka" farsë me një akt e përpunuar nga Injac Ndoja.
Më 27 qershor 1934 komiku Gjon Krajni ndahet nga jeta aksidentalisht. (A.S. f. 133-136, T.Z. f. 67).
24- Trupa e grupit "Komuniteti Musliman"
Ky grup u kryesua nga Zenel Broja duke pasur një aktivitet përgjatë viteve 1938 - 1939, dhe duke dhënë këto shfaqje:
"Për mbrojtjen e Ulqinit" dramë me tre akte shkruar nga Asim Lohja dhe dhënë më 1938.
"Ymer Agë Ulqini, dramë në tre akte nga Kristo Floqi.
"Lufta e Plavës dhe e Gucisë" dramë në tre akte nga Xhemal Broja shfaqë më 25 prill 1938. (A.S. f. 136-137; T.Z. f. 69)
25- Trupa e grupit "Scuola Cantorum"
Ky grup u formua më 1935 dhe u drejtua nga famullitari i Shkodrës Dom Mikel Koliqi (kardinali i ardhshëm dhe i parë shqiptar 1902-1997). Dha këto shfaqje melodramatike:
"Muzika" operetë me një akt.
"Visari i pyllit", operetë me një akt
"Sa kërdi po bënte helmi" operetë me një akt; të trija të përkthyera nga italishtja dhe të shfaqura më 26 qershor 1935 në sallonin e Shoqërisë "Bogdani"
"Rozafa" melodramë në tre akte shkruar nga Dom Ndre Zadeja dhe e muzikuar nga Dom Mikel Koliqi. U dha premierë më 26 prill 1936.
"Ruba e kuqe" melodramë në tre akte, shkruar nga Dom Ndre Zadeja dhe e kompozuar nga Dom Mikel Koliqi. Premiera u dha më 19 dhjetor 1937.
"Një artist i madh" monolog përkthyer ngha Henrik Lacaj dhe interpretuar në mënyrë të shkëlqyer nga Lin Gjonej.
"Borëbardha dhe 7 xhuxhmaxhuxhët" pjesë në tre akte e përkthyer dhe e vënë në skenë nga Dom Alfons Tracki.
"Ti" dramë teatrale e përkthyer nga Zef Staku.
"Dy cirka të arta" operetë për vajza e përkthyer nga italishtja dhe vënë në skenë nga Dom Mikel Koliqi.
"Kremtja e lilave" operetë e përkthyer nga Andrea Skanjeti dhe vënë në skenë nga Dom Mikel Koliqi. (A.S. f. 137-139)
Liceu femëror (26) me grupin e tij teatror dha një shfaqje teatrore me titull "Festim shkolluer" më 11 dhe 12 qershor 1941 ku gërshetohej kënga popullore dhe opereta.
"Drita" me libret të Silvio Doglia, përkthyer nga Henrik Lacaj dhe muzikë të drejtuar nga Antonio Muci dhe vënë në skenë nga "Grupi i fshtarëve" (27)
"Me lot do ta fitoj" ose "Kunora e tretun" dramë e përkthyer nga gjermanishtja prej Dom Alfons Trackit, vënë në skenë me nxënës të fillores (28). (A.S. f. 139 - 143)
* * *
Duke bërë një përmbledhje të të gjithë këtij aktiviteti teatror në qytetin e Shkodrës konkludojmë se kanë qenë gjithsejt 28 grupe teatrore nga të gjitha shtresat dhe moshat duke shfaqur rreth 465 premiera me mbi 1000 aktorë të të gjithë niveleve dhe e gjitha kjo për 66 vjet (1879 - 1944). Çfarë lloj organizimi kulturor duhet konsideruar kjo dhe a mund të quhet veprimtari teatrore që të mund ta emërtojmë veprimtarinë teatrore shqiptare 131 vjeçare? Duhet të kemi parasysh qe ky qytet më 1926 kishte 22 784 banorë (sipas Shqipëria e Ilustruar, 1927, f. 375) dhe rrjedhimisht i bie që të ketë pasur një aktivitet teatror shumë-shumë herë më të madh se Tirana e viteve 1990 e cila nga viti 1944 deri me 1989 ka dhëne vetëm 209 premiera (kur popullsia e saj të ketë qenë, më 1984, 206 100 banorë, sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, 1985) nga të cilat 121 me pjesë shqiptare dhe 88 të përkthyera (Josif Papagjoni, Teatri Kombëtar, f. 85). Mbi këtë bazë a nuk mund të ngremë idenë që Teatri Kombëtar Shqiptar është themeluar më 1879 për të formuar ndërgjegjen kombëtare të popullsisë shqiptare? Dhe jo të të gjithë popullit, por të elitës intelektuale të tij, të atyre që do ta drejtonin atë deri më 1944-ën. Cili është raporti i tij me Teatrin Popullor të epokës komuniste? Edhe vetëm raporti i premierave, në funksion të popullatave, e ka një domethënie që tregon thelbin e problemit.
* * *
Duke ju rikthyer historisë të Teatrit të Shtetit të epokës komuniste vë re se edhe fillimet e tij autori ynë i ka ndryshuar me qëllim paragjykues duke fshehur një thelb, shumë pasione dhe shumë personazhe, duke sajuar ngjarje të paqëna. Sipas tij na paska qënë e njohjtur në vitet e luftës grupi teatror "Shkëndia" dhe grupi amator i Liceut të Tiranës që na paskan dhënë shfaqjen "5 Maji" dhe "Vilhelm Teli"; po nga teatrit partizan na paska ardhur dhe pjesa "Sabaudin Gabrani" që qënka shfaqur në verën e 1942-shit (f. 29). Natyrisht ai nuk ka qënë dëshmitar dhe i shpëton përgjegjësisë së mashtrimit të realizuar, por unë duke disponuar një dokumentacion më që plotë i them se që të gjitha këto janë të pasakta dhe kanë nevojë të ndreqen
Së pari që të pretendosh se na paska ekzistuar shfaqja "5 maji", kushtuar vrasjes së Qemal Stafës, duhet vërtetuar më parë që ai është vrarë atë datë pasi unë disponoj një material i cili argumenton se 5 maji është përvjetori i vdekjes së Perandorit të Madh francez Napoleon Bonoparti dhe shqiptarët vazhdojnë të gënjehen për këtë përvjetor duke festuar ditën e dëshmorëve të popullit shqiptar. Vdekja e Qemal Stafës mos vallë është 3 maji i 1942-shit, këtë bëni mirë ta vërtetoni dhe do të dalë gënjeshtra e realizuar përgjatë 65 vjetëve.
Së dyti nuk është e vërtetë që Liceu i Tiranës shfaqi dramën "Vilhelm Teli". Babai im Kolë Hoti ka qënë në atë trupë dhe më ka treguar se shfaqja nuk u lejua të luhej nga drejtuesit e shkollës kështu që ajo ose është një gënjeshtër e sajuar nga ai që ju a ka treguar, ose e keni shpikur ju.
Së treti, problemi i pjesës me titull "Sabaudin Gabrani" shfaqur në verën e 1942-shit është një lajthitje së cilës i ka dalë boja me kohë. Emri i tij nuk gjëndet në Enciklopeditë Shqiptare dhe asnjeri nuk mund të na thotë diçka të saktë, por në shkollën që mban emrin e tij, në stendën kushtuar personit në fjalë, rezulton se ai ka lindur më 1925 dhe vrarë më 1943. Atëhere çfarë lidhje ka pjesa me të më 1942, apo është ndonjë personazh tjetër që nuk i dihet as nami dhe as nishani.
Personalisht më intereson thelbi i formimit të teatrit pas 1944, njerëzit dhe morali i tyre, prejardhja shpirtërore e gjithseicilit, për të arrirë në finishin 1945 ku teatri del për herë të parë përpara popullit shqiptar si institucion mbarëkombëtar, por me një prejardhje shumë sinjifiktive ku edukacioni i pjestarëve nuk ka qënë i moralit komunist dhe as politik. Pikërisht këtë ka fshehur autori i teatrit komunist duke mos realizuar bashkimin e qelizave shpirtërore që çuan në formimin e teatrit të shtetit. Ngjarja ka ndodhur jo sipas asaj që thotë autori ynë, por sipas kujtimeve të pjestarëve të atyre viteve ku do të veçoja Naim Frashërin dhe Kadri Roshin, Loro Kovaçin dhe Pjetër Gjokën, Gjon Karmën e Rrok Dabërdaku, Ndoc Meshkallën dhe Ndoc Dedën, Lazër Filipin etj. ( bëhet fjalë për vitet 1944 dhe 1945 që bashkohen nga këto personazhe jo për meritë të politikës, por për meritë të pasionit dhe talentit, për meritë të atdhedashurisë të trasmetuar nga etërit tanë kombëtar dhe pikërisht këtë nuk mund të kuptojnë dot produktet intelektuale të komunizmit).
Pastaj problemi historik e lëvrimit të teatrit në Licetë, grupin e Priskës dhe në atë të teatrit fillestar të shtetit është pak më i thjeshtë pasi janë të njëjtët persona që marrin pjesë në të tre grupimet duke u bashkuar në një komplet vetëm më 1945 duke pasur një lidhje njerëzore edhe me Korin partizan, pastaj Korin e Shtetit (fotot 6,7,8,9,10,11).
foto 6Grupi korit Priskë (30.10.1944), njëkohësisht dhe grupi teatror. I pari majtas ulur Naim Frashëri, sipër tij Donat Pali, i treti djathtas ulur Kolë Hoti, në qëndër lart Lazër Filipi.
foto 7Një pjesë e grupit të Priskës në Tiranë, në rreshtin e parë në këmbë i pari majtas Naim Frashëri, lart i dyti djathtas Kolë Hoti, pas tij Donat Pali në qëndër.
foto 8Një pjesë e grupit në Priskë më 17 nëndor 1944, i dyti djathtas
Naim Frashëri, i dyti majtas Kolë Hoti.
Naim Frashëri, i dyti majtas Kolë Hoti.
foto 9Grupi artistik i Priskës në Tiranë, përpara hotel "Dajtit" më 28.12.1944,
i pari djathtas Naim Frashëri, pas tij Kolë Hoti.
i pari djathtas Naim Frashëri, pas tij Kolë Hoti.
foto 10Një pjesë e grupit në Selitë më 27 maj 1945, në qëndër
Naim Frashëri, i pari djathtas Kolë Hoti, pas tij Donat Pali.
Naim Frashëri, i pari djathtas Kolë Hoti, pas tij Donat Pali.
foto 11Grupi artistik i Priskës, në prakun e transformimit në grup teatror.
Në këtë grup dallohen qartë Marie Kraja, Naim Frashëri, Donika Burda, Kolë Hoti (1945).
Në këtë grup dallohen qartë Marie Kraja, Naim Frashëri, Donika Burda, Kolë Hoti (1945).
Këtu do të veçoja pikërisht atë që ka fshehur autori mbi 60 vjetorin e teatrit kombëtar, përkthyesin e parë të dramava të vëna nga ky teatër më 1946-1947, duke qënë edhe pjesë e trupës në rolin e suflerit. Fjala bëhet për babain tim Kol Hotin (1923-1990) mbi shpatullat e të cilit ra puna e përkthimit të dramave të para. Kjo pune filloi më 1945 duke përkthyer nga italishtja komedinë "Martesa" të Gogolit me pseudonimin Cukali (fotot 12, 13). Për këtë proçes Artisti i Popullit Kadri Roshi do të shkruante:
"Një ditë i them një shokut tim maturant i cili zotëronte tre gjuhë të huaja shkëlqyeshëm Kolë Hoti nga Shkodra (në fakt babai kishte kohë që ishte instaluar në Tiranë familjarisht, GH) që të na përkthente ndonjë pjesë për ne që ishim në pikëpyetje në teatër si Naimi, Lazri, Beluli e tjerë. Në krye të javës më jep në dorë "Martesën" e Gogolit..." (gazeta "Intervista"-292, dt. 19-25.7.1999, f. 3)
Komedia u dha për herë të parë më 23 dhe 24 shkurt 1946 me rastin e përvjetorit të themelimit të Ushtrisë së Kuqe (foto 14) duke pasur si dy protagonistë kryesorë aktorët Donika Burda dhe Kadri Roshi (foto 15).
Ishte pikërisht Kol Hoti që plotësonte grupin e teatrit në Liceun e Tiranës më 1942 dhe grupin e korit në Priskë të Tiranës më 1943, së bashku me artistët e ardhëshëm të Popullit: Naim Frashërin, Sandër Prosin, Kadri Roshin, Lazër Filipin dhe duke u bashkuar me artistët e ardhur nga Shkodra: Loro Kovaçi, Pjetër Gjoka, Ndoc Meshkalla, Ndoc Deda, Rrok Dabërdakun, formuan bërthamën e ardhëshme të Teatrit të Shtetit mbi çbazë u bashkua ndërgjegja kombëtare me politikën duke i dhënë pamjen e asaj që kërkon të përvetësojnë autorët e historisë së teatrit kombëtar shqiptar.
foto 12
Faksimile e kapakut te dorëshkrimit të përkthimit (1945) foto 13 Faksimile e kapakut te materialit të daktilografuar te perkthimit (1945)
dhene Teatrit te Shtetit
foto 14 Faksimile e reklamës së komedisë "Martesa" që shoqëronte biletat (1946)
foto 15 Dy protagonistët kryesorë të komedisë "Martesa"
Donika Burda dhe Kadri Roshi, 1946 (fotografuar mbas çfaqjes).
Në Enciklopedinë e Josif Papagjonit jepet Marta Burda (1926-1995), ndërsa emri i aktores së mësipërme nuk figuron; nuk është e njëjta aktore pasi ekziston një variete e shfaqur në ato kohëra me pjesmarrjen e të dy aktoreve
Një vit më vonë përkthen po nga italishtja komedinë tjetër të Gogolit "Revizori" të shfaqur më 25 dhe 26 janar 1947 (foto16) përgjatë kohës që ishte student në Zagreb.
foto 16Faksimile e reklames se komedise
"Revizori" te shfaqur me 25-26 janar 1947.
"Revizori" te shfaqur me 25-26 janar 1947.
Babai im, Kol Hoti, vinte nga shkollat teatrore të qytetit të Shkodrës duke pasur si mësues të parë, në fushën e teatrit, pikërisht Dom Mikel Koliqin (foto 17) duke vazhduar rrugën arsimore të Loro Kovaçit, Pjetër Gjokës, Gjon karmës, Ndrek Shkjezit, Ndoc Meshkallës, etj duke qënë produkti i fundit të shkollës françeskane të teatrit. Lidhja e tij me kollosët e teatrit të mëvonshëm shtetëror shqiptar si Naim Frashëri, Loro Kovaçin, Pjetër Gjokën, Gjon Karmën, Lazër Filipin ka qënë shtytësja sekondare drejt pjesmarrjes së tij në veprimtaritë teatrore të mësipërme për të cilat ai krenohej. Sidomos lidhja e ngushtë me Naim Frashërin ka qënë ajo që e ka frymëzuar në kulmin e krijmtarisë së tij përkthyese.
foto 17i pari majtas shtrirë 1932
Përfundime:
Dua të sqaroj dy autorët dhe të gjithë studentët e Akademisë së Arteve, dega aktrim-regjizurë që e kanë si tekst mësimi librin mbi Teatrin Kombëtar të Josif Papagjonit, dhe atë mbi 60 vjetorin e teatrit kombëtar, se datat që japin ata nuk janë datat e Teatrit Kombëtar, por ato, në rastin më të mirë janë datat e fillimit të teatrit politik komunist duke mos pasur asnjë lidhje me përmbajtjen e Teatrit Tonë Kombëtar dhe detyrimisht nuk kanë asnjë vlerë vërtetësie dhe ndikimi mbi realitetin shqiptar. Në rastin më të mirë ato kanë vetëm një ndikim statistikor. Talentet e spikatur, që kanë punuar në atë teatër, janë të lindur përpara datës së vitit 1945 dhe të lidhur me Teatrin Kombëtar që ka ekzistuar mirëfilli përpara atij viti ogurzi për popullin shqiptar në qytetin e Shkodrës dhe të Korçës. Të paktën në këtë fushë qytetet e Korçës dhe të Shkodrës kanë meritë të padiskutueshme si vëndet ku ka lindur teatri kombëtar shqiptar shumë më përpara se të lindëte teatri politik në Tiranë me emrin Teatri Popullor.
A e dinë vallë dy autorët tane se cila ka qënë detyra historike e Teatrit Kombëtar në territorin e banuar nga shqiptarët përpara 1912, e në vazhdim? A e kuptojnë vallë këta autorë se cungimi që ata i bëjnë historisë së Teatrit Tonë Kombëtar është cungimi kryesor i luftës që bënë Atdhetarët Tanë për pavarësinë politike të popullit shqiptar?
A e dinë vallë autorët tanë se autorët dhe aktorët që muarën pjesë në teatrot shkodrane përgjatë vitit 1879-1979 ishin nga familjet më të mira qytetare e malsore shkodrane dhe ata që drejtuan jetën politike, kulturore e shoqërore të popullit shqiptar nga viti 1912 deri në vitin 1944 përpara se të pllakoste murtaja komuniste? Jehona e veprimtarësë së këtyre familjeve është ndjerë deri në ditët tona pasi Artistët e Parë të Merituar e të Popullit Shqiptarë, përmënd me rrallë: Andrea Skanjeti, Loro Kovaçi, Marie Logoreci, Pjetër Gjoka, Ndrek Luca, Tano Banushi, Gjon Karma, Ndrek Shkjezi, Tinka Kurti, Rikard Larja, Bep Shiroka, etj i përkasin pikërisht këtyre familjeve duke përbërë ajkën qytetare të popullit shqiptar; pikërisht ajo që na mungon sot në përmasa determinuese.
Dinamika e ideve teatrore në qytetin e Shkodrës është e lidhur vetëm me kulturën europiane, me anë të Klerit Katolik Shqiptar, dhe kjo përbën thelbin e realitetit njerëzor në atë qytet. Kjo duhet pasur parasysh kur flitet për Teatrin Kombëtar Shqiptar dhe pikërisht këtë nuk kanë marrë për bazë autorët mbi historinë 60 vjeçare të teatrit shqiptar. Ja përse them që gjyshërit tanë kanë qënë më të mirë se baballarët tanë dhe shumë më të mirë se ne (fjala është për brezat e pas viteve 50).
E ndjej per detyre te shtoj qe paragjykimi i historisë së Teatrit Tonë Kombëtar është një tregues i rolit që luan Akademia e Shkencave të Shqipërisë edhe sot në informimin e popullit shqiptar, anëtarët e së cilës kanë kurajon civile të botojnë një enciklopedi në tre vëllime me tendencat e epokës komuniste, krahas Enciklopedisë mbi Teatrin dhe Kinematografinë që qëndron në të njëjtën platformë. Dhe, nuk të vjen për të qeshur me "revoltën" e intelektualëve shqiptarë ndaj Enciklopedisë të Maqedonisë? Jemi ne, vetë shqiptarët, që e shtrëmbërojmë realitetin historik të popullit tonë duke e detyruar botën të ngërdheshet me ne; dhe këtë e realizojnë disa segmente të caktuara të produktit intelektual komunist.
Së fundi dua t'i drejtoj një pyetje autorit mbi historinë e Teatrit Kombëtar Shqiptar, si tekst mësimor në Akademinë e Arteve në degen aktrim: Kush mban përgjegjësi për informacionin e gënjeshtërt që Ju i trasmetoni brezit të studentëve të sotëm? Apo ky eshte nje problem historik per te cilin nuk mban pergjegjesi kerkush dhe o burra kush te genjeje me teper? Por per cfare qellimi valle? A e kuptoni i nderuar Doktor-Profesor se nuk mund të ecet më me paragjykime dhe sajime sido që të vijnë problemet e politikës? E vërteta i nderuar Doktor-Profesor nuk ka ngjyra politike, por ajo është absolute në vetekzistencën intime kohore në kundërshtim me materializmin bolshevik që ke berë në shkollën Tënde universitare. Ja përse unë pretendoj që produkti intelektual i epokës komuniste është i keqarsimuar në thelbin e tij të ekzistencës dhe të trashëgimisë biologjike. Në qoftë se Historia 12 (e maturës) u konsiderua nga ana ime me gabime metodike (shih në albanovaonline.com dhe logoreci.com: Arroganca e Ledi Shamkut dhe pafajësia dinake e Beqir Metës), teksti mësimor mbi historinë e Teatrit Kombëtar në Akademinë e Arteve, dega aktrim - regjizurë, është me faje dhe gabime antikombëtare duke u fshehur studentëve qëllimin përse ka lindur dhe kujt i ka shërbyer teatri në Shqipëri. Kjo histori, e shkruar nga profesor-doktor Josif Papagjoni nuk eshte historia e vërtetë r Teatrit Kombëtar Shqiptar. Autori i saj ka paragjykuar të gjithë hapësirën mbi teatrin shqiptar dhe me përfundime të paramenduara. Ndryshe nuk mund te kuptohet historia e teatrit kombetar shqiptar e shkruar prej tij ku Akademia e Shkencave te Shqiperise duhet te mbaje pergjegjesi per manipulimin e realizuar, meqënëse është botuar nën logon e saj. Apo në Shqipëri është vendosur rendi i papërgjegjshmërisë morale e politike? Koha do të flasë për proçeset pas 1992-shit dhe kush është fajtori! Por për një gjë të jeni të sigurtë: interesi kombëtar shqiptar qëndron në lidhjen e sotmes me të kaluarën e largët para njëshekullore dhe aspak si një vazhdimësi nga rendi antishqiptar komunist.
Botohet me rastin e 131 vjetorit të Teatrit Tonë Kombëtar Shqiptar, si një nga shtyllat kryesore të luftës për mëvetësinë kombëtare duke ja kushtuar me respekt të thellë e përulje: autorëve, përkthyesve, regjizorëve e aktorëve që kanë luajtur në teatrot e qytetit të Shkodrës nga viti 1879 deri në vitin 1944 të cilët kanë qenë profesionistë të mirefilltë e jo rrogtarë (ky është ndryshimi aparent i vetëm që ata kanë pasur me autorët e aktorët e epokës komuniste, pasi në thelb ata kanë pasur një ndryshim kolosal të lidhur me moralin politik, gjë e cila i ka munguar teatrit të kohës së komunizmit) dhe, sidomos, Klerit Katolik Shqiptar, të asaj kohe, përpara të cilit i gjithë populli i sotëm shqiptar është borxhli i përjetshëm.
Politika e drejton sot jetën shoqërore të shqiptarëve, por asnjë njeri nuk merr guximin të diferencojë instiktin nga ligjet e zhvillimit të shoqërisë njerëzore, në funksion të politikës. Në qoftë se kjo për botën e zhvilluar nuk paraqet rëndësi, pasi është kaluar faza e adoleshencës së saj, për shqiptarët problemi nuk është ashtu dhe kjo për shumë e shumë arësye biologjike e shoqërore të pavarura nga bota shqiptare. Por shqiptarët kanë një mundësi për të ndrequr vetveten duke mësuar nga të tjerët pasi rendi shoqëror autokton i tyre është më mbrapa, bile shumë më mbrapa, se rendi i sotëm kapitalist në botën e zhvilluar. Dukuritë analitike që shpalosen sot ne mediat shqiptare janë më tepër propogandë se sa një realitet historik dhe e gjithë kjo për të fshehur një realitet të maskuar nga politika prej më shumë se gjysëm shekulli. Fjala është për moralin komunist, që në realitet është tipikisht moral bolshevik, dhe mënyrën se si ai ka ndikuar mbi popullin shqiptar në mënyrë që të mund të realizohet kundërveprimi, si mënyra e vetme për të shpëtuar shoqërinë tonë nga bataku ku idetë bolshevike e futën pas 1944-ës. Mjafton të shikojmë shtrirjen e infeksionit shoqëror dhe do ta kuptojmë mirëfilli se ku ka ndikuar morali bolshevik në shoqërinë shqiptare.
Sot, në mijëvjeçarin e tretë, shikojmë se dy elementët më kryesorë të shoqërisë shqiptare ku ajo rrotullohet rreth vetvetes prej 20 vjetësh pa e kuptuar thelbin e problemit, është prona dhe familja. Shqiptarët e sotëm nuk e dinë, ose e kanë harruar, se mbrojtësja shekullore e këtyre dy qelizave ka qënë Kanuni i shqiptarëve, pamvarësisht specifikave që ato kanë pasur. Nuk është e rastit që kanunet u muarën në mbrojtje nga Klerikët shqiptarë pikërisht kur shqiptarëve i imponuan mëvetësinë e tyre kombëtare. Institucionet fetare dhe kanunet shqiptare kanë përbërë rregullatorin shoqëror të shqiptarëve, të paktën në 500 vitet e fundit të jetës së sotme dhe ato përbënin një unitet që u siguroi shqiptarëve mbijetimin e tyre shekullor. Dhe pikërisht këto katër institucione goditi më ashpër morali bolshevik i komunizmit shqiptar përgjatë 45 vjetëve të diktaturës duke i shumëzuar me zero, dmth duke e zhveshur shoqërinë shqiptare nga morali njerëzor. Ja përse shoqëria shqiptare, pas 1990, ndodhet në një udhëkryq pa dalje dhe e groposur nga vetvetja.
Analiza historike e këtyre katër institucioneve, para dhe pas 1945, është e aftë të na tregojë rrugën nëpër të cilën duhet të kalojë shoqëria jonë përpara se të zhduket nga historia në mënyrë të turpshme. Me fjalë të tjera, politika e sotme nuk është e aftë ta shpëtojë popullin shqiptar nga bataku ku e ka futur epoka bolshevike e Enver Hoxhës jo vetëm pse është produkt i saj, por, kryesisht, sepse është e paditur në thelbin e saj intelektual.
Këto katër qeliza shoqërore tek shqiptarët nuk kanë bashkëjetuar kurrë me politikën dhe vetëm në sajë të Klerit Katolik Shqiptar mundën të përbashkohen duke realizuar mbijetimin shekullor në mënyrë autoktone dhe të jashtëzakonshme me përmasa realisht paradoksale. Për këtë arësye lind nevoja e analizës së tyre dhe kërkesa metodike për të realizuar këtë analizë. Konkretisht këto katër qeliza tek shqiptarët nuk kanë lidhje varësore si tek popujt e tjerë europianë dhe zhvillimi specifik i gjithëseicilës është realizuar në funksion te relacioneve universale që kanë realizuar bartësit e tyre duke krijuar diferencimet në zhvillimin e gjithsecilit, por krejt të përkohëshëm dhe pa ndikim të domosdoshëm. Kjo gjë ka çuar në lindjen e qelizave dhe veprimtarive të tjera shoqërore që gjithsesi nuk kanë qënë determinuese dhe gjurmëlënëse në zhvillimin e shoqërisë shqiptare. Kjo ka rëndësi të vihet të dukje pasi do të dalë dhe gjurma goditëse që rendi antishqiptar i komunizmit realizoi mbi popullin shqiptar përgjatë 45 viteve të sundimit të tij. Pra:
1-Prona; 2-Familja; 3-Kanuni; 4-Feja
përbëjnë kuartetin shoqëror autokton të shqiptarëve dhe elementët e vetëm që e përbashkojnë me popujt e tjerë europianë vetëm se e gjitha kjo e sfazuar në kohë dhe e harruar nga Europa për efekt të mos dijes. Në qoftë se europianët e mesjetës nuk e dinin prejardhjen e tyre të lavdishme nga helenët dhe romakët, duke e mësuar këtë nga arabët, europianët e kohërave moderne nuk i dinë qelizat paraardhëse shoqërore të tyre, të themi para 5000 vjetëve, rezultat i shpejtësisë së madhe të zhvillimit që disponojnë dhe këtë, në qoftë se duan ta mësojnë, janë të detyruar të kthejnë sytë nga shqiptarët e sotëm.
Fillojmë pikërisht me atë që është strumbullari i politikës botërore, por që tek shqiptarët ka pasur tjetër suport, tjetër qëllim dhe tjetër bartës, të lidhura të gjitha këto me botën e madhe të relacioneve universale krejt të rastësishme për popullin shqiptar, por që në shekullin e XX-të u paraqitën si të domosdoshme për shkak të pjekurisë së tyre të parakohëshme.
1 - Prona
Problemi i pronës në brëndësi të popullatës shqiptare nuk është e të njëjtës hapësirë strukturore si ndër popujt e tjerë europianë edhe vetëm prej faktit të mbrojtjes së pronës së grupit dhe jo të individit. Dmth shqiptarët nuk e kanë njohur përgjithësisht pronën private jo vetëm si tërësi territoriale, por as pronë individuale. Shqiptarët në thelbin e tyre kanë njohur vetëm pronën fisnore si paraqitje të grupit shoqëror dhe e gjitha kjo deri në mesin e shekullit të XX-të. Marrëdhëniet e grupeve të ndryshme parashqiptare dhe shqiptare me botën jashtë tyre ka çuar në lindjen e nënqelizave të pronës çka krijon imazhin e rreme të ekzistencës së pronës private në brëndësi të popullit shiptar. Ky proçes, nga ana kohore, është tepër-tepër i gjatë dhe veçohet në katër pika të botës shqiptare: Kosovë, Shkodër, Voskopojë-Korçë dhe Gjirokastër. Prania e pronës private në pika të tjera të territorit të banuar nga shqiptarët duhet t'i dedikohet zgjerimit të relacionave jashtë këtyre territoreve, por me përkohëshmëri të dukshme.
Kështu për shëmbull popullata shqiptare e Kosovës e ka mësuar ekzistencën e pronës nga marrëdhëniet me sllavët dhe otomanët, kur ata të Shkodrës kryesisht nga marrëdhëniet me Venedikun Tregëtar (marrëdhëniet me romakët nuk krijuan vazhdimësinë e zhvillimit të pronës), ndërsa dueti Voskopojë - Korçë nga marrëdhëniet me mbeturinat e Perandorisë Bizantine dhe krahinat helene, dhe banorët e Gjirakastrës nga marrëdhëniet me krahinat helene e më vonë greke. Të gjitha këto marrëdhënie nuk kanë qënë të afta të krijojnë unitetin politik të racës shqiptare vetëm për faktin e mos unitetit dhe zhvillimit të pronës në të gjithë territorin e banuar nga shqiptarët pamvarësisht nga stuhitë politike.
Dinamika e pronës nëpër krahinat e ndryshme të Shqipërisë së Sotme ndër shekuj është e aftë të na çojë në këtë deduksion edhe pse diku ajo mori pamjen e mirëfilltë të pronës private me qëllim fitimi. Kjo pikë përbën esencën e zhvillimit të pronës tek shqiptarë duke arritur në përfundimin se: prona tek populli shqiptar ka qënë thjeshtë një mjet jetese deri në masën e ekzistencës dhe jo të lluksit. Ky përfundim, nga pikëpamja hapsinore, duhet të jetë elementi më i parë i pronës në historinë dinamike të saj nëpër të cilën duhet të kenë kaluar të gjithë popujt europianë, por që unë pretendoj se ata nuk duhet ta mbajnë mënd pasi kjo formë fillestare ka lindur shumë përpara shkrimit dhe, rrjedhimisht, nuk duhet të ketë dokumenta (gjërat, nga pikëpamja shkencore, duhet të jenë marrë me mënd duke realizuar krahasimet e rastit me popujt e prapambetur ndër racat e tjera, pra është përdorur metoda relativiste).
Vazhdimësia analitike e pronës ndër shqiptarët - arbër është e lidhur me institucionet fetare ku vlen të përmëndet qyteti i Drishtit dhe institucioni katolik i tij që në vitin 743 ( Statutet dhe urdhëresat e Kapitullit të Kishës Katedrale të Drishtit, f. 25). Problemi nuk duhet paragjykuar sipas përmbledhësve të punimit në fjalë, por ajo duhet kufizuar në rolin që kanë luajtur institucionet fetare në lindjen dhe zhvillimin e pronës ku edhe në vëndin e banuar nga arbërit - shqiptarë nuk kanë bërë përjashtim edhe pse kanë qënë reflektim nga vëndet e zhvilluara. Është kjo arësyeja përse institucioni i pronës në tokën e shqiptarëve ka qënë në dorë të klerikëve fillimisht dhe nuk ka pasur zhvillim të mëtejshëm përtej pronës së fisit (grupit në këtë rast). Është i papranueshëm pranimi i mesjetës ndër arbërit - shqiptarë dhe ekzistenca e pronës fisnore. Janë dy elementë shoqërore që teorikisht varen nga njëri- tjetri, por që në rastin konkret nuk përbëjnë dot një unitet historik. Atë përputhen vetëm nga ana kohore duke mos realizuar një zhvillim sipas dialektikës. Ja përse është e domosdoshme metodika e re për analizën e këtyre fenomeneve ku raporti kohor - hapsinor na mëson se shkaku i lindjes së fenomenit në fjalë nuk është i lidhur me zhvillimin specifik të pronës dhe ka karakter të përkohshëm.
Edhe vetëm mbi këtë bazë ne mund të aludojmë mbi prejardhjen autoktone të shqiptarëve të sotëm nga arbërit-epirotë ku bartësit e pronës fisnore nuk kanë arritur fazën e organizimit shtetëror të tyre dhe, rrjedhimisht, janë një popullatë vëndase miliona vjeçare. Në këtë rast nuk duhet marrë për bazë e veçanta imponuese, që shfaqet me Statutet e Drishtit, por specifika e lidhjes së pronës me institucionin fetar. Kjo ka rëndësi të vihet në dukje pasi vetëm tek shqiptarët dallohet jo vetëm kjo lidhje, por e gjithë jeta shoqërore e tyre përbën kredon e mbijetesës së lidhjes se institucionit fetar me jetën shoqërore.
E thënë me fjalë më të thjeshta prona tek shqiptarët ka lindur e lidhur me institucionet fetare prej nga ajo ka reflektuar në masën njerëzore të tyre duke u paraqitur specifikisht si pronë fisnore. Në këtë rast ekuacioni kohor tek shqiptarët duhet pranuar:
Institucion
fetar → pronë (prona fisnore)
Që do të thotë se imponimi i këtij institucioni ka përbërë kredon historike të lindjes së pronës ndër shqiptarë dhe jo zhvillimi specifik i tyre. Rëndësi ka të pranohet që në Shqipëri në shekullin e XX-të ka ekzistuar mirëfilli prona fisnore dhe jo prona private mbi tokën apo mbi mjetet e prodhimit ku këto të fundit kanë qënë dukuri tepër-tepër të rralla dhe pa ndikim të domosdoshëm mbi popullatën vëndase.
Pikërisht këtë lloj prone goditi rendi bolshevik i komunizmit shqiptar duke devijuar rrugëzhvillimin historik prej 2000 vjetësh. A nuk do të thotë kjo se ky rend goditi historinë reale të popullit shqiptar, duke e devijuar nga rruga e vet? A nuk do të thotë kjo se kohëzhvillimi i pronës stopoi në vënd, akoma më keq ajo u devijua në thelbin e saj?
2 - Familja
Analiza e kësaj qelize, me përfundimet e veta, është me e dhimshmja ndër shqiptarët. Jo vetëm pse është më e plota, por është qeliza e vetme autoktone e zhvilluar jashtë relacioneve universale edhe pse ka pasur ndikime anësore më një jetëgjatësi mbi njëmijëvjeçare. Shqiptarët e shekullit të XX-të, edhe pse të edukuar me materializmin dialektik e historik pas viteve .45, nuk e patën kuptuar asnjëherë qe familja e tyre ndodhej midis dy zjarreve edhe para se komunizmi të merrte frenat e zhvillimit shoqëror të tyre.
Mbi familjen shqiptare te asaj kohe vepronin dy forca te te njejtes hapesire, por te sfazuara per efekt te marredhenieve universale te pjesmarresve ne te. "Lufta" midis patriarkalizmit autokton dhe monoteizmit te imponuar nga marredheniet historike, jashte vullnetit te shqiptareve, perbejne konfliktin e zhvillimit te familjes shqiptare pergjate 1000 viteve te fundit. Ky fenomen vihej re ne marrëdhëniet qytet - fshat dhe justifikon numurin e pakët të qyteteve dhe të popullsive në to. Proçesi në fjalë i nënshtrohet parametrit shpejtësi zhvillimi mbi çbaze justifikohet gjëndja ekzistuese e popullit shqiptar nga pikëpamja shoqërore. Familja shqiptare në thelbin e saj ka qënë patriarkale që nënkupton organizimin fisnor si një organizim kalimtar që ndan komunën primitive klasike nga organizimi shtetëror. Në qoftë se shumë qeliza shoqërore jo autoktone mund dhe duhet të bashkëjetojnë me rendin shoqëror që nuk i ka pjellur duke përbërë pikën e nisjes sasiore drejt cilësisë së re, familja i ka shpëtuar këtij proçesi duke argumentuar se qelizat shoqërore kanë kohë-hapësirën vetiake dhe është e pamundur t'i imponohesh këtij proçesi në mënyrë artificiale. Karakteri shkencor i analizës së këtij proçesi ka shumë kohë që njihet, por ai nuk është marrë parasysh dhe shoqëria shqiptare ka ecur drejt të panjohurës në mënyrë tepër-tepër instiktive pa marrë parasysh pasojat.
Kjo vihet re sot kur kërkohet trajtimi i figurës së gruas në mënyrë të posaçme. Në qoftë se diferencimi gjinor ka mundësi të ndiqet nëpërmjet familjes në popujt e zhvilluar, tek populli shqiptar kjo është e pamundur pasi ky diferencim tek ata nuk është prezent. Loja që është luajtur për 45 vjet mbi këtë temë ka qënë thjeshtë një mashtrim politik dhe përfshihet në ndikimin e moralit bolshevik mbi popullin shqiptar, pasi proçesi në fjalë sapo kishte filluar dhe gruaja shqiptare akoma nuk e kishte ndjerë peshën e shfrytëzimit shoqëror brënda familjes dhe kjo atje ku mbizotëronte patriarkaliteti familjar. Është tjetër punë ajo çka është trumbetuar gjë që ka rënë ndesh me realitetin, sidomos në familjet qytetare të mirëfillta që e kishin kapërcyer këtë fazë në sajë të relacioneve me popujt e zhvilluar dhe pozicioni i gruas qëndronte krahas atij të burrit pa pasur kahe diferencimi.
Propoganda komuniste në këtë drejtim ka trumbetuar një mosqënie si realitet duke ulur figurën e gruas shqiptare në sytë e opinionit ndërkombëtar për të realizuar skllavërimin e saj politik. Problemi nuk ka qënë aspak ashtu siç është pretenduar dhe është poshtërsi politike të kërkosh sot pjesmarrje të gruas në përqindje dhe jo pjesmarrje mbi bazën e meritokracisë profesionale. Gjyshet dhe stërgjyshet tona nuk kanë qënë kurrë numra, por Nënat e prindërve tanë dhe shqiptarët këtë nuk e kanë kuptuar kurrë, por e pranuan uljen e figurës së gruas shqiptare për efekt ekzistence duke e kthyer familjen shqiptare në një strofull politike ku fshihej djalli dhe krimi. Diktatura komuniste e ka pasur folenë e krimit të saj pikërisht në brëndësi të familjes shqiptare dhe këtu është luajtur e gjithë ajo lojë politike që mbante emrin diktaturë e proletariatit: burrin spiunonte gruan dhe anasjelltas, babai spiunonte fëmijën dhe anasjelltas, por fatmirësisht nëna nuk i tradhëtoi fëmijët e saj (jo për meritë, por për ligjësi natyrore) dhe kjo përbënte pengesën e pakapërcyeshme të partisë-pushtet dhe larove të saj.
Thelbi i të gjithë krimit shoqëror të realizuar në brëndësi të popullit shqiptar, në sajë të shpërfytyrimit të familje shqiptare, përbën poshtërsinë e asaj faze kriminale të realizuar përgjatë gjysmës së dytë të shekullit të XX-të.
Nuk ka qënë e rastit bashkëekzistenca dhe bashkëjetesa e klerikëve shqiptare në brëndësi të familjes shqiptare dhe këtu qëndron mbojtja historike që Kleri Katolik Shqiptar i bëri familjes shqiptare monogame mbi çbazë ajo ekziston sot bindshëm dhe në mënyrë përfundimtare. Proçesi në fjalë ka një shtrirje kohore mbi 500 vjeçare dhe përbën aktin më të parë dhe kryesor të qëndresës së shqiptarëve nëpër shekuj. Bashkëjetesa e feve të tjera, krahas katoloçizmit institucional, ka qënë një refleksion pozitiv që ka ndihmuar në konsolidimin e familjes shqiptare pamvarësisht nga specifika e tyre pasi thelbi patriarkal i është nënshtruar rregullatorit shoqëror të shqiptarëve, i cili sot në mijëvjeçarin e tretë ka mbetur i pazbuluar.
3 - Kanuni
Analiza historike e kanunit tek shqiptarët është parë gjithmonë me përçmim, sidomos përgjatë shekullit të XX-të, paçka se ai ka qënë instrumenti më kryesor që i ka drejtuar shqiptarët nëpër shtigjet e panjohura të historisë. Sa herë që politika ka dashur të depërtojë në brëndësi të shoqërisë shqiptare ajo ka goditur së pari Kanunin pa e vrarë mëndjen se po ndeshej me instrumentin shpëtimtar e të vetëm të mbijetesës së shqiptarëve. Gjithmonë është parë me fodullëk kundërveprimi ndaj tij me tendencë poshtërimin dhe asgjësimin e të drejtës zakonore shqiptare pa e vrarë mëndjen për pasojën.
E keqja nuk qëndron vetëm në këtë aspekt, por unë pretendoj se e keqja më e madhe qëndron në mos nxjerrjen e mësimeve reale nga prania e Kanunit dhe analiza thelbësore e përmbajtjes së tij. Është e palejueshme për një Akademi Shkencash të mos diferencojë dot Kanunin e Lek Dukagjinit, apo të Skëndërbeut, nga Kanunet e Maleve të Dibrës, Lurës, apo Labërisë dhe t'i paraqesë në unitet, kur në realitet atë kanë tjetër suport lindës, tjetër qëllim formimi dhe tjetër hapësirë aplikative shoqërore. Në qoftë se për 45 vjet është heshtur nga frika e diktaturës, nuk ka asnjë argument për të sotmen dhe në mos nxjerrjen e mësimeve nga ekzistenca e kanuneve, prania e të cilave ka qënë shumë-shumë më pozitiv se sa politika e sotme. Vetëm krahasimi i Kodit Civil dhe Penal të sotëm me një nga Kanunet shqiptare mund të tregojë se çfarë ka përfaqësuar në të kaluarën bashkësia e kanuneve shqiptare dhe çfarë përfaqëson drejtësia shqiptare sot. Në qoftë se i pari ka tentuar t'u sigurojë shqiptarëve bashkëjetesën dhe mbijetesën historike, i dyti ka 65 vjet që e vret dhe grabit këtë popull pa mëshirë dhe në mënyrë sistematike. E keqja më e madhe qëndron në pasojën e drejtësisë shqiptare të epokës komuniste dhe në lidhjen që ajo ka me njerëzit e drejtësisë sot. Me fjalë të tjera grupimi njerëzor i drejtësisë komuniste është po ai i drejtësisë së demokracisë, të themi. E gjitha kjo është pasoja më kryesore e veprimit të moralit bolshevik mbi kanunet shqiptare anë e kënd vëndit.
Nuk është e rastit që këto kanune u muarën në mbrojtje nga klerikët tanë katolikë; e gjitha kjo jo vetëm si një instrument për të shpëtuar popullatën vëndase përgjatë shekujve nga relacionet me të huajt, por kryesisht për ta shpëtuar nga pasojat që impononte zhvillimi i popullit shqiptar kundrejt historisë. Pikërisht kjo nuk u pat kuptuar asnjëherë, por e trajtuan problemin me një sentimentalizëm hipokrit deri në krimin politik duke u imponuar shqiptarëve të shekullit të XX-të kushtetuta bolshevike që godisnin pronën, familjen, kanunet dhe fenë e shqiptarëve.
Problemi nuk është kaq i thjeshtë sa duket; nuk është fjala për të mbrojtur struktura shoqërore primitive, por kryesisht për të parë lidhjen e tyre me popullin shqiptar për të përcaktuar shkaqet e vonesës së unitetit të popullit shqiptar në vazhdën kohore historike të zhvillimit të tij dhe çfarë përfaqësojnë në realitet bashkësitë e të drejtës zakonore të pashkruara shqiptare të shekullit të XX-të. Sepse ato kanë ekzistuar bindshëm jashtë ndërgjegjes së shqiptarëve duke i nënshtruar ato. Përse kushtetuta e mijëvjeçarit të ri duket anakronike në raport me kanunet shqiptare? Dhe, në fund të fundit, përse rendi komunist i Enver Hoxhës i goditi dhe i asgjësoi politikisht ato, çfarë pengese i sillnin ato politikës së tij? Mos vallë pas kësaj fshihej mbrojtësi i kanuneve, armës së vetme të mbijetimit të shqiptarëve?
4 - Feja
Në qoftë se ka probleme të paqarta në
planin filozofik e shoqëror në botën shkencore shqiptare është pikërisht
tërësia e ideve fetare dhe e institucioneve të tyre deri në atë masë sa nuk
janë kuptuar kurrë rolet që ato kanë luajtur nëpër shekuj dhe çfarë përfaqësojnë
ato realisht. Pikësëpari duhet dalluar fakti që qoftë idetë fetare, qoftë
institucionet e tyre ne Shqiperi, dallohen nga ato të botës europiane edhe
vetëm për pasojat që ato kanë realizuar dashur pa dashur. Proçesi në fjalë
përmbledh dukurinë më kryesore të
Shqiptarët e sotëm duhet të mësojnë njëherë e mirë rolin që ka luajtur feja dhe institucionet e saj përgjatë shekujve krejt ndryshe nga ai i realizuar në botën e qytetëruar. Të paktën pasoja është krejt tjetër për tjetër duke argumentuar se lufta e klasave nuk është forca e vetme e zhvillimit të shoqërisë. Në brëndësi të popullit shqiptar kanë vepruar forca të tjera në përputhje me ligjet që imponon natyra për rastet e shpejtësive të vogla të zhvillimit shoqëror, gjë që ka çuar në formimin e moralit të tyre specifik. Kjo nuk duhet harruar kur flitet për influencë të moralit komunist mbi popullatën shqiptare, sepse vetëm tani dallohet roli real i moralit shekullor të shqiptarëve dhe çfarë ndodhi kur ai u përplas me moralin bolshevik për 45 vjet në pozita inferiore për të.
Në qoftë se tek shqiptarët idetë fetare kanë bashkëjetuar konform lidhjes histori-antihistori duke mos luajtur asnjë rol konkret, për institucionet fetare nuk ka qënë kështu dhe bashkëjetesa e cilësorëve nëpër shekuj është një iluzion i politikës e jo real. Por kjo nuk paraqet rëndësi vendimtare pasi lufta midis tyre vetëm sa ka forcuar njërin krah në favor të ekzistencës së shqiptarëve duke lënë në heshtje krahët e tjerë në një masë të tillë sa kur erdhi koha e mëvetësisë kombëtare, këto të fundit, heshtën dhe e ngritën zërin vetëm kur erdhi epoka e komunizmit antishqiptar. Gjysma e parë e shekullit të XX-të nxorri në pah pikërisht këto proçese për të cilat propoganda komuniste vendosi barazinë e persekutimit duke fshehur atë që ka ndodhur në territorin e banuar nga shqiptarët në të kaluarën. Unë pretendoj se goditja kundër fesë pikërisht këtë ka pasur për qëllim të realizojë më 1967 dhe jo fenë si subjekt më vete. E gjithë kjo jo vetëm ngaqë ndërgjegja fetare nuk mund të goditet në asnjë mënyrë, por në pasojën që institucionet fetare pësuan pas atij viti në Shqipëri dhe kjo përbën esencën e veprimit të moralit komunist mbi moralin historik të shqiptarëve.
Duke ju rikthyer historisë së këtyre institucioneve vëmë re se proçesi i persekutimit të tyre pas 1945 nuk ka ndjekur atë rrugë përgjithësuese që u mundua të ngulitë në mëndjet e shqiptarëve morali komunist dhe këtu fillon loja e politikës komuniste pas atij viti. Në qoftë se pranojmë se populli shqiptar ka pasur ndonjëherë baballarë të kombit të vet, ata kanë qënë vetëm anëtarët e nderuat të Klerit Katolik Shqiptar ekzistenca 500 vjeçare e të cilëve ka përcaktuar jo vetëm ekzistencën e shqiptarëve të sotëm por dhe moralin e tyre njerëzor në përputhje me moralin botëror. Ishte morali komunist ai që devijoi moralin historik të shqiptarëve dhe kjo u realizua duke goditur fenë historike të shqiptarëve dhe institucionin krijues të tij. Pikërisht këtë të fundit nuk dinë shqiptarët e sotëm, por hallakaten pas ideve mbi bashkëjetimin harmonik të feve. Ja përse ka rëndësi bota e moralit dhe historia e saj. A nuk ishin klerikët katolikë ata që arsimuan popullin shqiptar përgjatë 400 viteve të fundit? A nuk ishin klerikët katolikë shqiptarë ata që mobilizuan një popull të tërë kundra armiqve shekullorë të tij për më shumë se 1000 vjet duke u treguar atyre se kush ishin armiqtë e përhershëm të popullit shqiptar? A nuk ishin klerikët katolikë shqiptarë ata që drejtuan pavarësinë kombëtare të shqiptarëve në fillim të shekullit të XX-të, në bashkëpunim me Perandorinë Austro-Hungareze pjellë e së cilës ajo ishte? A nuk ishin klerikët katolikë shqiptarë ata që drejtuan politikën e popullit shqiptarë në mesin e parë të shekullit të XX-të duke realizuar shtetin e tyre në sytë e Europës? A nuk ishin klerikët katolikë shqiptarë të vetmit njerëz që i dualën përballë murtajës komuniste duke e paralajmëruar popullin shqiptar për apokalipsin që po afrohej (kjo e fundit është e dokumentuar më 1944 në një bisedë midis Padër Anton Harapit, avokatit dr. Vasil Dilos dhe mësuesit shëmbëllor Gabriel Meksit; - merite kjo e avokatit te nderuar)?
Atëhere për çfarë morali komunist është bërë fjalë në Shqipëri përgjatë 45 viteve të ekzistencës së komunizmit; pasi ka një përplasje midis moralit historik të shqiptarëve dhe antimoralit komunist?
Përfundime
Sipas formules marksiste morali nuk ka zhvillim, nuk ka histori, nuk ka permbajtje. Keshtu qe në thelb del i pakuptimte nocioni "moral komunist". Ky nocion eshte nje shpikje e shkolles bolshjevike, por qe komunizmi shqiptar e pervetesoi pa i ditur kuptimin dhe autoresine dhe e gjithë kjo për ta vënë përballë moralit historik të shqiptarëve dhe krijuesit të tij.
Akti i parë i veprimit të moralit komunist
mbi popullin shqiptar ishte lufta antishqiptare kundër monumentit karizmatik të
popullit shqiptar: Klerit Katolik
Shqiptar, të cilin e asgjësoi në dy faza (1944-1948 dhe 1967-1972).
Arësyeja nuk ka qënë formale; nëqoftë se në vitet e para të vendosjes së
diktaturës Kleri Katolik
Kjo do të thotë qe e gjithë lufta politike në Shqipërinë komuniste është bërë midis Moralit historik të shqiptarëve, i vetmi që bashkonte shqiptarët me Europën, dhe moralit bolshevik të komunistëve të rinj të Enver Hoxhës e lakejve të tij ku këta të fundit nuk lanë gur pa lëvizur, krim pa kryer, për ta zhdukur nga historia. Koha do të tregojë në e ka realizuar këtë qëllim final morali bolshevik për të 45 vitet e ekzistencës së tij.
(Vazhdim i asaj që shqiptarët e sotëm nuk e dinë nga manipulimet e historisë së djeshme)
Pjesa e dytë
Nuk e di se si e priti lexuesi shqiptar pjesën e parë të këtij grupi artikujsh mbi manipulimin e historisë së popullit shqiptar, por tani do t'i tregoj për ekzistencën e një grupi desidentësh bash në zemrën e fashizmit në kohë dhe hapësirë. Krahasimi me brezin e sotëm intelektual tregon se çfarë Burrash ka pasur Shqipëria njëherë e një kohë dhe si i katandisi komunizmi pasardhësit e tyre përgjatë epokës së tij gjakatare. Këtu e ka burimin sentenca që thotë se: shqiptarët e sotëm, të brezit '50, janë më të këqij se baballarët e tyre dhe shumë më të këqinj se gjyshërit e lavdishëm. Arësyeja e botimit të këtij materiali është e lidhur me botimin e veprës së Fulvio Kordinianos në dy vëllime "Shqipëria" nga ana e botimeve "Almera" me përkthyese Iliriana Angoni, me paralajmërimin e përkthimit nga origjinali. Por vëllimi i dytë ka një paralajmërim shtesë, pa tjetër të shtëpisë botuese, sipas së cilës:
"Historia nuk duhet kurrë të ngjallë frikë dhe as të bëhet e ligsht.
"Fakti" është "fakt" dhe asnjë forcë nuk mund ta bëjë "jo-fakt"........(f. 5)
Çfarë kërkon shtëpia botuese t'i mbushë mëndjen shqiptarëve se po i dhuron një vepër të mbushur me "fakte" të cilët kërkush nuk mund t'i kthejë në "jo-fakte"? E keqja e kësaj pune është se unë disponoj disa materiale krejt të tjetëra, të lidhura me këtë vepër, të cilën shtëpia botuese "Almera" dhe përkthyesja Iliriana Angoni ja kanë fshehur shqiptarëve duke treguar tendencën e botimit të kësaj vepre nga ana e tyre dhe kujt i shërbejnë ato me këtë veprim.
Së pari shtëpia botuese "Almera", së bashku me përkthyesen Iliriana Angoni, i kanë përcjellë popullit shqiptar një vepër që nuk përputhet me origjinalin në vëndet më pikante të veprës duke e kthyer "faktin" në "jo-fakt" dhe këtë e kanë realizuar në vëllimin e parë të veprës "Shqipëria". E thënë më ndryshe vëllimi i parë i veprës së Fulvio Kordinianos nuk është një përkthim pikë për pikë: ajo ka mangësira serioze në dokumenta, harta dhe fjalorin e treguesit të emrave e të frazave e fjalëve shqipe apo latine, apo treguesin e materialit më të rëndësishëm.
Konkretisht në librin e botuar nga botimet "Almera", 2007, "Shqipëria" me autor Fulvio Kordiniano, vëll. 1, në raport me origjinalin, mungon i gjithë materiali nga faqja 419-451 të ndarë si më poshtë:
1-Dokumenti 1 drejtuar Dioqezës se Sapës në vitin 1632
2-Dokumenti 2 drejtuar kishes shqiptare në vitin 1632 (vini re ka ekzistuar qëndra e Klerit Katolik Shqiptar me aplikim në Shqipëri në atë vit)
3-Treguesi i emrave të atyre gjeografikë e historikë të publikuara në Shqipëri
4-Treguesi i frazave dhe fjalëve shqip ose latinisht
5-Treguesi i lëndës më të rëndësishme
6-Tre hartat (jashte numurit të faqes) përmbajtja e të cilave tenton të revizionojë të gjithë shtritshmërinë e ilirëve sipas pikëpamjes që ka shkenca e sotme shqiptare duke treguar evolucionin e shtritshmërisë së tyre.
Emri i hartës së parë është ILLIRICUM ku do të veçoja: deti që lag brigjet e Ilirisë quhet "Mare D'Albania", Dardania ndodhet buzë Danubit në rrjedhën e poshtme të tij shumë afër Pontus Euxinus (Detit të Zi). Ilirët janë zotërit e Ballkanit Qëndror e Perëndimorë kur në Jugun e tij janë fise të tjera të cilat autori i librit i diferencon nga ilirët pa e shpjeguar psenë.
Harta e dytë emërtohet "Graecia Sophiani" ku tani Dardania ka zbritur në Kosovën e sotme dhe në vëndin e mëpërparshëm të saj janë vendosur Dakët, deti që lag Ilirinë quhet Adriatik dhe deti që ndan Greqinë nga Azia e Vogël Aegaeum Pelagus. Sipas kësaj harte ilirët janë tkurrur nga dyndjet dake, dalmate që gjithsesi nuk konsiderohen ilirë.
Harta e tretë emërtohet Macedonia, Epiro Livadia, Albania e Ianna ku çfaqen bullgarët, romunët, krahina Dalmate dhe Dukagjini ku ilirët janë zhdukur nga historia. Dmth në këto harta jepen transformimet politike në Ballkanin e asaj kohe. Unë i konsideroj këto tre harta, në qoftë se janë të sakta, si themelin analitik të përmbysjes së konkluzioneve të albanologjisë komuniste dhe mënyrën se ku janë formuar ilirët, si janë transformuar dhe tjetërsuar brënda llojit të tyre. Prej këtij fakti rezulton kërkesa e metodikës së re mbi shpjegimin e atij proçesi ku shkenca e historisë nuk e ka thënë akoma fjalën e saj për defekt të lëvruesve të saj jo vetëm këtu në Shqipëri.
Shtroj pyetjen: përse përkthyesja Iliriana Angoni dhe shtëpia botuese "Almera" botojnë një material të cunguar nga ai i autorit duke u hequr thelbin e pretendimit? Përse ato, së bashku, tentojnë ta mashtrojnë popullin shqiptar me anë të një vepre që duhet konsideruar e saktë për epokën e ilirëve, por e paaftë në intepretimin e lidhjeve të epokave politike jashtë Ilirisë dhe të pasardhësve të tyre. Nuk është vështirë të kuptohet që autori i kësaj vepre ka ecur mbi bazën e tregimeve që gjithsesi nuk përbëjnë as fakt dhe as dokument. E keqja qëndron në mos aplikimin e një metodike, qoftë dhe formale, që të shpjegojë ndryshimet e emërtimeve të fiseve dhe grupfiseve nga ana e historiografisë së vjetër dhe ecurinë përgjatë rendeve shoqërore. Pa dyshim që këtu kemi të bëjmë me defektin kryesor të shkencës së historisë ku dhe autori ynë i vjetër nuk bën përjashtim.
Por kjo nuk është kryesorja në botimin e kësaj vepre dy vëllimshme. Kjo vepër ka brënda një veçori të jashtëzakonshme për kohën kur është çfaqur për herë të parë në Shqipëri. Mbi këtë vepër ka lindur e para desidencë shqiptare në historinë e kombit tonë, për të cilën gjë përkthyesja dhe shtëpia botuese kanë mbajtur një heshtje të plotë duke treguar ose padije ose qëllim të ndërgjegjshëm mbi një ndërgjegje të lavdishme proshqiptare të cilët ato kërkojnë ta përvetësojnë dhe ta tjetërsojnë (unë pretendoj për këtë të fundit). Këtu fillon dhe mbaron ajo lojë politike e filluar më 1945: tjetërsimi i ndërgjegjes së shqiptarëve të shekullit të XX-të. A e kupton përkthyesja dhe shtëpia botuese poshtërsinë e kryer?
Le të shohim se çfarë ka ndodhur në vitet .50 të shekullit të kaluar kur Italia Fashiste kishte shkelur tokën shqiptare për arësyet e saja. Në mars të vitit 1941 prifti italian Fulvio Cordiniano botoi në "Revista d'Albania" artikullin: "L'Albania nella Storia e nella Vita ossia Visione panoramica di un piccolo mondo primitivo" (Shqipëria në histori e në jetë ose shikim panoramik i një bote të vogël primitive) baza teorike e të cilit ishte pikërisht vepra e botuar nga shtëpia botuese "Almera". Artikullin e përshkruajnë dy linja: së pari, shqiptarët e sotëm janë një popullsi e ardhur në një gjëndje tepër primitive dhe të paciviluzuar; së dyti, shqiptarët e sotëm nuk janë pasardhës të shqiptarëve të kohës së Skënderbeut. Si rrjedhim ardhja e fashistëve në Shqipëri do të kishte dy të mira në këtë vënd: së pari do të qytetëronte këta banorë primitivë dhe, së dyti, do t'i kthente Shqipërinë banorëve të vet autoktonë, që ndodheshin në Itali qysh në kohën mbas vdekjes së Skëndërbeut. Nuk është e vështirë të kuptohet as sot që ky artikull ka qënë pjesë e propogandës fashiste për të justifikuar shkeljen e Shqipërisë më 7 prillit 1939.
Si përgjigje të këtij artikulli lindi lëvizja intelektuale antikordiniano, që na është mbajtur e fshehtë deri më sot, si shumë e shumë ndodhi të tjera. Arësyeja e kësaj të fundit ishte e thjeshtë përse ndodhi kështu: në këtë lëvizje intelektuale merrte pjesë, përveç shtresës së mësonjësve patriotë edhe kleri katolik, i cili u akuzua pas 1944-ës si pjesa më antikombëtare e popullit tonë, që në fakt ka qënë qëndra kombëtare e lëvizjeve shoqërore për çlirim kombëtar në një masë të tillë sa duhet pranuar pa frikë se ekzistenca e gjuhës dhe e kombit tonë duhet t'i dedikohet maksimalisht vetëm këtij kleri (këtu nuk ka rëndësi forma fetare, por ekzistenca e elementit njeri). Fill mbas publikimit të artikullit të italianit u shkruan një sërë artikujsh kundra tij dhe përfundimisht inteligjenca shqiptare e atyre kohërave, nën hundën e shkelësit fashist, mori përsipër mbrojtjen e popullit shqiptar. Ne muarëm për bazë dy artikuj kryesorë të asaj kohe ku del në pah si dhe pse lindi desidenca shqiptare dhe përse ju kundërvunë artikullit të Fulvio Cordinianos.
I pari për nga rëndësia, pasi tregon si lindi desidenca, është artikulli i Nikë Barcolla-s, pas të cilit fshihej kleriku Patriot, me të madhe, Dom Nikollë Mazreku. I ashpër në fillimin e tij, prifti shqiptar merr përsipër mbrojtjen e kombit tonë nën titullin "Skandali "Cordiniano" dhe mprojtja e kombit shqiptar" e cila fillon me sentencën aristoteliane: "...mos me u idhnue kur lupet, asht marri"; dhe përfundon me vargjet e të madhit Fishtë:
Jo po as desht djalli Shqipni
Jo po as desht hasmi shqiptarë
Qe pra sot po ka Shqipni
Qe pra sot po ka shqiptarë
Artikulli i dytë qe me një gamë më të gjërë pjesmarësish. Atë e nënshkruan njëzet (20) profesorët e liceut shtetëror të Shkodrës nën titullin "Cordiniano në gjyq përpara botës". E filluar me vargjet e poetit tonë kombëtar, Gjergj Fishtës:
Ne jemi t'bijt e një fisi të përmëndun,
n'dorë, qi i ndriti si rrfeja çeliku,
qi e qestisë veç t'u dridhun anmiku,
qi t'tanë bota kah besa e nderon.
(këto vargje janë bërë promotori i ndryshimit të gjenezës së popullit shqiptar mbi një bazë të re filozofike).
artikulli përfundon me emrat e të nënshkruarve. Nuk i dhamë rëndësi përmbajtjes së artikullit, por pikërisht këtyre emrave, diferencimi i të cilëve tregoi përse lindi desidenca shqiptare.
Duke menduar se lexuesi nuk do të mërzitet, po japim emrat e këtyre profesorëve (ky nuk është titull profesioni, por titull kombëtar) që muarën mbi vete mbrojtjen e populli tonë nën hundën e shkelësit të tokës shqiptare. Ata janë:
Ismail Anamali Kasem Bajrami
Zef Kurti Pashko Geci
Taib Shkodra Prenk Kaçinari
Kolë Margjini Mark Ndoja
Fadil Repishti Kolë Prela
Simon Rrota Injac Gj. Ndoja
Rexhep Neziri Simon Dedej
Kel Ujka Zef Pali
Qazim Turdiu Filip Ndocaj
Gjergj Canco Gaspër Pali
Pas gjithë këtyre a nuk kemi ne të drejtë të themi se arësyeja pse lindi desidenca shqiptare është e lidhur me përcaktimet e parimeve që do të ndërtonin historinë e ardhëshme të popullit tonë. Dhe kur shohim se si u katandis shoqëria e jonë sot arrijmë në konkluzionin se rryma desidente e asaj kohe kishte plotësisht të drejtë, prandaj jemi të detyruar të ndjekim rrugën e tyre. A nuk do të thotë kjo se ka ardhur koha që të ndryshohet opinioni për ata intelektualë dhe t'i bëhet e qartë popullit tonë e vërteta mbi luftën e madhe që ka bërë shtresa më progresive e tij për çlirimin kombëtar dhe unitetin e tij? Përse shtresa e atëhershme intelektuale ndryshon si nata me ditën nga shtresa e sotme qoftë dhe vetëm në fushën e desidencës? Përse shtresa e sotme e intelektualëve shqiptarë vetëm mashtron një popull të tërë?
Atëhere, përse autorët e botimit shqip të veprës së Cordinianos manipulojnë veprën e italianit dhe nuk i tregojnë shqiptarëve të vërtetën e atyre viteve rreth kësaj vepre?
Tiranë 28.11.2009
Me rastin e 25 nëndorit, ditës së fitores mbi fashizmin nga ana e nacionalistëve shqiptarë
Pjesa e dytë
Nuk e di se si e priti lexuesi shqiptar pjesën e parë të këtij grupi artikujsh mbi manipulimin e historisë së popullit shqiptar, por tani do t'i tregoj për ekzistencën e një grupi desidentësh bash në zemrën e fashizmit në kohë dhe hapësirë. Krahasimi me brezin e sotëm intelektual tregon se çfarë Burrash ka pasur Shqipëria njëherë e një kohë dhe si i katandisi komunizmi pasardhësit e tyre përgjatë epokës së tij gjakatare. Këtu e ka burimin sentenca që thotë se: shqiptarët e sotëm, të brezit '50, janë më të këqij se baballarët e tyre dhe shumë më të këqinj se gjyshërit e lavdishëm. Arësyeja e botimit të këtij materiali është e lidhur me botimin e veprës së Fulvio Kordinianos në dy vëllime "Shqipëria" nga ana e botimeve "Almera" me përkthyese Iliriana Angoni, me paralajmërimin e përkthimit nga origjinali. Por vëllimi i dytë ka një paralajmërim shtesë, pa tjetër të shtëpisë botuese, sipas së cilës:
"Historia nuk duhet kurrë të ngjallë frikë dhe as të bëhet e ligsht.
"Fakti" është "fakt" dhe asnjë forcë nuk mund ta bëjë "jo-fakt"........(f. 5)
Çfarë kërkon shtëpia botuese t'i mbushë mëndjen shqiptarëve se po i dhuron një vepër të mbushur me "fakte" të cilët kërkush nuk mund t'i kthejë në "jo-fakte"? E keqja e kësaj pune është se unë disponoj disa materiale krejt të tjetëra, të lidhura me këtë vepër, të cilën shtëpia botuese "Almera" dhe përkthyesja Iliriana Angoni ja kanë fshehur shqiptarëve duke treguar tendencën e botimit të kësaj vepre nga ana e tyre dhe kujt i shërbejnë ato me këtë veprim.
Së pari shtëpia botuese "Almera", së bashku me përkthyesen Iliriana Angoni, i kanë përcjellë popullit shqiptar një vepër që nuk përputhet me origjinalin në vëndet më pikante të veprës duke e kthyer "faktin" në "jo-fakt" dhe këtë e kanë realizuar në vëllimin e parë të veprës "Shqipëria". E thënë më ndryshe vëllimi i parë i veprës së Fulvio Kordinianos nuk është një përkthim pikë për pikë: ajo ka mangësira serioze në dokumenta, harta dhe fjalorin e treguesit të emrave e të frazave e fjalëve shqipe apo latine, apo treguesin e materialit më të rëndësishëm.
Konkretisht në librin e botuar nga botimet "Almera", 2007, "Shqipëria" me autor Fulvio Kordiniano, vëll. 1, në raport me origjinalin, mungon i gjithë materiali nga faqja 419-451 të ndarë si më poshtë:
1-Dokumenti 1 drejtuar Dioqezës se Sapës në vitin 1632
2-Dokumenti 2 drejtuar kishes shqiptare në vitin 1632 (vini re ka ekzistuar qëndra e Klerit Katolik Shqiptar me aplikim në Shqipëri në atë vit)
3-Treguesi i emrave të atyre gjeografikë e historikë të publikuara në Shqipëri
4-Treguesi i frazave dhe fjalëve shqip ose latinisht
5-Treguesi i lëndës më të rëndësishme
6-Tre hartat (jashte numurit të faqes) përmbajtja e të cilave tenton të revizionojë të gjithë shtritshmërinë e ilirëve sipas pikëpamjes që ka shkenca e sotme shqiptare duke treguar evolucionin e shtritshmërisë së tyre.
Emri i hartës së parë është ILLIRICUM ku do të veçoja: deti që lag brigjet e Ilirisë quhet "Mare D'Albania", Dardania ndodhet buzë Danubit në rrjedhën e poshtme të tij shumë afër Pontus Euxinus (Detit të Zi). Ilirët janë zotërit e Ballkanit Qëndror e Perëndimorë kur në Jugun e tij janë fise të tjera të cilat autori i librit i diferencon nga ilirët pa e shpjeguar psenë.
Harta e dytë emërtohet "Graecia Sophiani" ku tani Dardania ka zbritur në Kosovën e sotme dhe në vëndin e mëpërparshëm të saj janë vendosur Dakët, deti që lag Ilirinë quhet Adriatik dhe deti që ndan Greqinë nga Azia e Vogël Aegaeum Pelagus. Sipas kësaj harte ilirët janë tkurrur nga dyndjet dake, dalmate që gjithsesi nuk konsiderohen ilirë. Harta e tretë emërtohet Macedonia, Epiro Livadia, Albania e Ianna ku çfaqen bullgarët, romunët, krahina Dalmate dhe Dukagjini ku ilirët janë zhdukur nga historia. Dmth në këto harta jepen transformimet politike në Ballkanin e asaj kohe. Unë i konsideroj këto tre harta, në qoftë se janë të sakta, si themelin analitik të përmbysjes së konkluzioneve të albanologjisë komuniste dhe mënyrën se ku janë formuar ilirët, si janë transformuar dhe tjetërsuar brënda llojit të tyre. Prej këtij fakti rezulton kërkesa e metodikës së re mbi shpjegimin e atij proçesi ku shkenca e historisë nuk e ka thënë akoma fjalën e saj për defekt të lëvruesve të saj jo vetëm këtu në Shqipëri.Shtroj pyetjen: përse përkthyesja Iliriana Angoni dhe shtëpia botuese "Almera" botojnë një material të cunguar nga ai i autorit duke u hequr thelbin e pretendimit? Përse ato, së bashku, tentojnë ta mashtrojnë popullin shqiptar me anë të një vepre që duhet konsideruar e saktë për epokën e ilirëve, por e paaftë në intepretimin e lidhjeve të epokave politike jashtë Ilirisë dhe të pasardhësve të tyre. Nuk është vështirë të kuptohet që autori i kësaj vepre ka ecur mbi bazën e tregimeve që gjithsesi nuk përbëjnë as fakt dhe as dokument. E keqja qëndron në mos aplikimin e një metodike, qoftë dhe formale, që të shpjegojë ndryshimet e emërtimeve të fiseve dhe grupfiseve nga ana e historiografisë së vjetër dhe ecurinë përgjatë rendeve shoqërore. Pa dyshim që këtu kemi të bëjmë me defektin kryesor të shkencës së historisë ku dhe autori ynë i vjetër nuk bën përjashtim.
Por kjo nuk është kryesorja në botimin e kësaj vepre dy vëllimshme. Kjo vepër ka brënda një veçori të jashtëzakonshme për kohën kur është çfaqur për herë të parë në Shqipëri. Mbi këtë vepër ka lindur e para desidencë shqiptare në historinë e kombit tonë, për të cilën gjë përkthyesja dhe shtëpia botuese kanë mbajtur një heshtje të plotë duke treguar ose padije ose qëllim të ndërgjegjshëm mbi një ndërgjegje të lavdishme proshqiptare të cilët ato kërkojnë ta përvetësojnë dhe ta tjetërsojnë (unë pretendoj për këtë të fundit). Këtu fillon dhe mbaron ajo lojë politike e filluar më 1945: tjetërsimi i ndërgjegjes së shqiptarëve të shekullit të XX-të. A e kupton përkthyesja dhe shtëpia botuese poshtërsinë e kryer?
Le të shohim se çfarë ka ndodhur në vitet .50 të shekullit të kaluar kur Italia Fashiste kishte shkelur tokën shqiptare për arësyet e saja. Në mars të vitit 1941 prifti italian Fulvio Cordiniano botoi në "Revista d'Albania" artikullin: "L'Albania nella Storia e nella Vita ossia Visione panoramica di un piccolo mondo primitivo" (Shqipëria në histori e në jetë ose shikim panoramik i një bote të vogël primitive) baza teorike e të cilit ishte pikërisht vepra e botuar nga shtëpia botuese "Almera". Artikullin e përshkruajnë dy linja: së pari, shqiptarët e sotëm janë një popullsi e ardhur në një gjëndje tepër primitive dhe të paciviluzuar; së dyti, shqiptarët e sotëm nuk janë pasardhës të shqiptarëve të kohës së Skënderbeut. Si rrjedhim ardhja e fashistëve në Shqipëri do të kishte dy të mira në këtë vënd: së pari do të qytetëronte këta banorë primitivë dhe, së dyti, do t'i kthente Shqipërinë banorëve të vet autoktonë, që ndodheshin në Itali qysh në kohën mbas vdekjes së Skëndërbeut. Nuk është e vështirë të kuptohet as sot që ky artikull ka qënë pjesë e propogandës fashiste për të justifikuar shkeljen e Shqipërisë më 7 prillit 1939.
Si përgjigje të këtij artikulli lindi lëvizja intelektuale antikordiniano, që na është mbajtur e fshehtë deri më sot, si shumë e shumë ndodhi të tjera. Arësyeja e kësaj të fundit ishte e thjeshtë përse ndodhi kështu: në këtë lëvizje intelektuale merrte pjesë, përveç shtresës së mësonjësve patriotë edhe kleri katolik, i cili u akuzua pas 1944-ës si pjesa më antikombëtare e popullit tonë, që në fakt ka qënë qëndra kombëtare e lëvizjeve shoqërore për çlirim kombëtar në një masë të tillë sa duhet pranuar pa frikë se ekzistenca e gjuhës dhe e kombit tonë duhet t'i dedikohet maksimalisht vetëm këtij kleri (këtu nuk ka rëndësi forma fetare, por ekzistenca e elementit njeri). Fill mbas publikimit të artikullit të italianit u shkruan një sërë artikujsh kundra tij dhe përfundimisht inteligjenca shqiptare e atyre kohërave, nën hundën e shkelësit fashist, mori përsipër mbrojtjen e popullit shqiptar. Ne muarëm për bazë dy artikuj kryesorë të asaj kohe ku del në pah si dhe pse lindi desidenca shqiptare dhe përse ju kundërvunë artikullit të Fulvio Cordinianos.
I pari për nga rëndësia, pasi tregon si lindi desidenca, është artikulli i Nikë Barcolla-s, pas të cilit fshihej kleriku Patriot, me të madhe, Dom Nikollë Mazreku. I ashpër në fillimin e tij, prifti shqiptar merr përsipër mbrojtjen e kombit tonë nën titullin "Skandali "Cordiniano" dhe mprojtja e kombit shqiptar" e cila fillon me sentencën aristoteliane: "...mos me u idhnue kur lupet, asht marri"; dhe përfundon me vargjet e të madhit Fishtë:
Jo po as desht djalli Shqipni
Jo po as desht hasmi shqiptarë
Qe pra sot po ka Shqipni
Qe pra sot po ka shqiptarë
Artikulli i dytë qe me një gamë më të gjërë pjesmarësish. Atë e nënshkruan njëzet (20) profesorët e liceut shtetëror të Shkodrës nën titullin "Cordiniano në gjyq përpara botës". E filluar me vargjet e poetit tonë kombëtar, Gjergj Fishtës:
Ne jemi t'bijt e një fisi të përmëndun,
n'dorë, qi i ndriti si rrfeja çeliku,
qi e qestisë veç t'u dridhun anmiku,
qi t'tanë bota kah besa e nderon.
(këto vargje janë bërë promotori i ndryshimit të gjenezës së popullit shqiptar mbi një bazë të re filozofike).
artikulli përfundon me emrat e të nënshkruarve. Nuk i dhamë rëndësi përmbajtjes së artikullit, por pikërisht këtyre emrave, diferencimi i të cilëve tregoi përse lindi desidenca shqiptare.
Duke menduar se lexuesi nuk do të mërzitet, po japim emrat e këtyre profesorëve (ky nuk është titull profesioni, por titull kombëtar) që muarën mbi vete mbrojtjen e populli tonë nën hundën e shkelësit të tokës shqiptare. Ata janë:
Ismail Anamali Kasem Bajrami
Zef Kurti Pashko Geci
Taib Shkodra Prenk Kaçinari
Kolë Margjini Mark Ndoja
Fadil Repishti Kolë Prela
Simon Rrota Injac Gj. Ndoja
Rexhep Neziri Simon Dedej
Kel Ujka Zef Pali
Qazim Turdiu Filip Ndocaj
Gjergj Canco Gaspër Pali
Pas gjithë këtyre a nuk kemi ne të drejtë të themi se arësyeja pse lindi desidenca shqiptare është e lidhur me përcaktimet e parimeve që do të ndërtonin historinë e ardhëshme të popullit tonë. Dhe kur shohim se si u katandis shoqëria e jonë sot arrijmë në konkluzionin se rryma desidente e asaj kohe kishte plotësisht të drejtë, prandaj jemi të detyruar të ndjekim rrugën e tyre. A nuk do të thotë kjo se ka ardhur koha që të ndryshohet opinioni për ata intelektualë dhe t'i bëhet e qartë popullit tonë e vërteta mbi luftën e madhe që ka bërë shtresa më progresive e tij për çlirimin kombëtar dhe unitetin e tij? Përse shtresa e atëhershme intelektuale ndryshon si nata me ditën nga shtresa e sotme qoftë dhe vetëm në fushën e desidencës? Përse shtresa e sotme e intelektualëve shqiptarë vetëm mashtron një popull të tërë?
Atëhere, përse autorët e botimit shqip të veprës së Cordinianos manipulojnë veprën e italianit dhe nuk i tregojnë shqiptarëve të vërtetën e atyre viteve rreth kësaj vepre?
Tiranë 28.11.2009
Me rastin e 25 nëndorit, ditës së fitores mbi fashizmin nga ana e nacionalistëve shqiptarë
(Vazhdim i asaj që shqiptarët e sotëm nuk e
dinë nga manipulimet e historisë së djeshme)
Pjesa e parë
Në artikullin mbi triumfin Arbëror të Kastriotit akuzova përkthyesin e librit të Oliver Jens Schmitt si autorin e vërtetë të veprës mbi Gjergj Kastriotin dhe si shtytësin, së bashku me Fatos Lubonjën, e interpretimeve antishqiptare të asaj antivepre. Tani kemi rastin t'i tregojmë lexuesit tonë të nderuar se si e fallsifikojnë historinë Ardian Klosi në përkthim dhe interpretim, të paktën, në veprën e famshme të François Pouqueville: Histoire de la regeneration de la Grece ("Historia e ringjalljes të Greqisë") mbi figurën e Ali Pashës së Janinës të botuar më 1825; apo Shtëpia botuese Almera, me përkthim të Ilirjana Angonit, në veprën L'Albania" ("Shqipëria") të Fulvio Kordinjanos, origjinalin e të cilit (vëll. I) botim i vitit 1933, fatmirësisht e disponoj; apo historiani i artit Josif Papagjoni në historine e teatrit shqiptar e shumë e shumë të tjerë, të cilët ma sa kuptoj i kanë shpallur luftë të vërtetës shqiptare me pretendimin sikur çdo gjë fillon me epokën e komunizmit dhe ata janë ata kampionët e kësaj të vërtetë duke harruar se janë produkti më karakteristik i epokës komuniste me negativitetin dhe pozitivitetin e vet. Natyrisht nuk është fort e lehtë të përcaktohet se kush ka qënë pjesa negative e epokës së komunizmit enverist dhe kush pozitive. Por për një gjë duhet të jemi të gjithë shqiptarët të sigurtë: ka mundësi që kjo e fundit të mos ekzistojë.
Une nuk e disponoj origjinalin e librit të Pouqueville sipas botimit të atëhershëm, por kam përpara pikërisht botimin e vitit 2009 i cili nuk përputhet me origjinalin qoftë në titull, qoftë në emërtimin e emrit të Ali Pashës së Janinës nga ana e autorit dhe transformimin e tij në Ali Tepelena nga ana e përkthyesit, i cili i jep titullit të librit emrin e fëmijërisë (në qoftë se është e saktë). Dhe këtë e bën kaq hapur dhe kaq i sigurtë sa harron qe edukata qytetare kërkon në këtë rast t'i kërkohej falje lexuesit për këtë ndryshim manipulues. Kjo nuk do të kishte ndonjë rëndësi të madhe nëqoftë se përkthyesi nuk do të kishte pasur guximin t'i bashkangjiste një pasthënie të tij, përmbajtja e së cilës përbën tendencën e ndryshimit të historisë së atyre anëve dhe të atyre kohërave. Çfarë kërkon të thotë me ketë përkthyesi i veprës, që tepelenasit e sotëm janë vazhduesit e tepelenasve të kohës së Ali Pashës së Janinës dhe shqiptarët duhet të rrinë të durojnë kamzhikun e ishkomunizmit, njësoj si paraardhësit e tepelenasve të sotëm duronin kamzhikun e tiranit të Janinës? E themi këtë pasi Tepelena e sotme është veçanërisht produkti më karakteristik i komunizmit enverist me të mirat dhe të këqijat e veta; kështu që njerëzit duhet ta pranojnë ashtu siç është dhe jo ashtu siç mundohet të na e imponojë autori i Enciklopedisë mbi Tepelenën, konkluzionet e të cilit janë me të vërtetë skandaloze dhe ne rezonancë të plotë me përkthyesin e veprës së famshme të Pukëvilit. Problemi është thelbësor dhe është i lidhur me problemin e mëvetësisë së shqiptarëve në shekullin e XX-të dhe në paaftësinë e tyre për të realizuar këtë qëndrim politik, sidomos pjesa jugore e Shqipërisë së sotme, por që autorët shqiptarë postkomunistë shpikin një ide për të përmbysur pasojën e ngjarjeve historike të atyre anëve dhe për t'ja injektuar Ali Pashës së Janinës dëshirën për të formuar shtetin shqiptar (për këtë problem do të flasim në vazhdim). Fantazia e këtyre studiuesve është për tu admiruar, por harrojnë se gjërat nuk është mirë të shpiken në kundërshtim me ligjet e natyrës njerëzore. Për këtë të fundit studiuesit shqiptarë me sa kam kuptuar nuk janë kanë haberin në mënyrë absolute, rezultat i keqarsimimit të tyre universal, por dhe i keqdashamirësisë që i karakterizon, karakteristikë e botës fshatare prej nga e kanë prejardhjen e afërt.
Së pari përkthyesi i ka ndryshuar emrin Ali Pashës së Janinës, duke e nënquajtur Ali Tepelena. Në origjinal është Ali Pasha i Janinës dhe këtë përkthyesi e di shumë mirë. Dmth këtu kemi një tendencë me dashje dhe një qëllim të fshehtë. Përse duhet ndryshuar origjinali dhe të sajohet një mosqënie për autorin? E thënë me fjalë të tjera përthyesi kërkon t'i krijojë histori zonës së parë operative meqënëse kjo zonë nuk ka të tillë, pasi kjo e fundit fillon dhe mbaron me epokën e komunizmit. Gjërat duhen thënë siç kanë ndodhur dhe jo si na pëlqen ne të ndodhin, dhe kjo përbën sakrilegjin e parë të autorit. Tepelena e sotme ka vetëm dy tërësi ngjarjesh për të cilat mund të krenohet, vetëm se njëra është e sajuar dhe nuk ka luajtur asnjë rol në zhvillimin e krahinës, përveç faktit që mban emrin e një prej pashallarëve më me zë të Perandorisë Otomane; akoma më tej, kjo e fundit, është përdorur si suport për të krijuar tërësinë e ngjarjeve dytësore (1939-1944) pas 1945-sës edhe pse une pretendoj se tërësia e ngjarjeve të viteve të sipërme janë të gjitha të sajuara në letër dhe aspak një realitet historik.
Të flasësh për Tepelënën nuk është fort e vështirë. Në qoftë se qyteti i sotëm e ka zanafillën (njëra hipotezë) tek Ali Pasha i Janinës, i quajtur fëmijë Ali Tepelena (Unë akoma nuk kam e gjetur identitetin e tij sipas ketij emertimi, duke përfshirë edhe Pukëvilin) deri në moshën 24 vjeçare ku u martua me të bijën e një pashai duke e transformuar në Ali Pasha i Tepelenës; emri i fundit u transformua në Ali Pasha i Janinës më 1788 kur u bë sundimtar i Janinës mbi çbazë njihet në të gjithë botën historike, por që titullin pasha e pati marrë që më 1784 kur u caktua me detyrë në Sofie (sipas Enciklopedise se Tepelenës mbi Ali Pashën e Tepelenës).
Ndërsa krahina e Tepelenës e ka zanafillën
në kohën e fillimit të komunizmit kur u bë qëndër e një rrethi me këtë emër, të
barabartë me Gjirokastrën.
Formohet nga Ali Pasha i Janinës, në kujtim të vëndlindjes së tij, në çerekun e fundit të shekullit të 18 dhe ka qënë gjithmonë (pas 1920) nënprefekturë e prefekturës së Gjirokastrës (ky është versioni që jep "Shqipëria e Ilustruar 1927", ndërsa Enciklopedia e Tepelenës (2005), e krijuar nga pinjollët e komunizmit, jep versionin e prejardhjes së emrit të qytetit jashtë figurës të Ali Pashës së Janinës sipas katër varianteve ku varianti i katërt konsiderohet si më i qëndrueshme dhe që do të thotë "kodra e Helenës" sipas versionit të përkthyer nga turqishtja, por që nuk tregon në rrjedh emri i Ali Pashës nga Tepelena, apo emri i qytetit nga pashai i Janinës. E bukura është se kjo enciklopedi nuk u krijua në kohën e diktaturës, por në kohën e demokracisë. A nuk ka këtu një domethënie me pasoja?); ku kjo e fundit kishte këto dimensione sociale më 1927:
Gjinokastra (kështu e ka pasur emrin deri më 1945), prefektura, kishte 13 lagje, 1807 shtëpi dhe 9578 banorë. Ndërsa si rreth i qëndrës kishte 43 katunde, 5017 shtëpi me 25468 banorë. Si prefekturë Gjinokastra kishte 349 katunde, 23333 shtëpi me 145192 banorë të shpërndarë në nënprefekturat si më poshtë:
Përmetit, nënprefekturë, kishte 4 lagje, 604 shtëpi me 2718 banorë. Ndërsa si rreth i qëndrës kishte 49 katunde, 2578 shtëpi me 12574 banorë. Kjo nënprefekturë kishte në varësi dy krahina: atë të Këlcyrës me 31 katunde, 1335 shtëpi me 7257 banorë dhe krahinën e Frashërit me 25 katunde, 755 shtëpi me 3605 banorë. Totali i kësaj nënprefekture ishte: 105 katunde, 4668 shtëpi me 23436 banorë
Delvina, nënprefekturë, kishte 5 lagje, 356 shtëpi me 2526 banorë; ndërsa si rreth i qëndrës kishte 48 katunde, 3436 shtëpi me 16115 banorë. Në varësi në saj ishte dhe krahina e Sarandës me 18 katunde, 839 shtëpi me 4304 banorë. Totali i kësaj nënprefekture ishte 66 katunde, 839 shtëpi me 20419 banorë.
Libohova, nënprefekturë, kishte 12 lagje, 786 shtëpi me 2545 banorë; ndërsa si rreth i qëndrës kishte 28 katunde, 2477 shtëpi me 15824 banorë. Në varësi të saj ishte krahina e Poliçanit me 8 katunde, 1067 shtëpi me 3030 banorë.
Tepelena, nënprefekturë, kishte 2 lagje, 91 shtëpi dhe 275 banorë; ndërsa si rreth i qëndrës kishte 54 katunde, 3878 shtëpi me 18 223 banorë.
Nënprefektura e Kurveleshit, si rreth i qëndrës, kishte 14 katunde, 2261 shtëpi me 10665 banorë.
Nënprefektura e Çamërisë, si rreth i qëndrës kishte 31 katunde, 1921 shtëpi me
10485 banorë.
Në vitin 1927 jepet veprimtaria ekonomike e
kësaj nënprefekture ku Tepelena kishte 5303 franga ari të ardhura, duke
konsumuar 5233 të tilla. Nënprefektura e Tepelenës kishte një gjimnaz me 98
nxënësa meshkuj dhe 27 femra, 14 shkolla fillore me 495 nxënësa meshkuj dhe 130
femra ku numuri i nxënsave të detyruar për të vazhduar shkollën fillore ishte
2280. Në nënprefekturë kishte vetëm një mjek dhe asnjë dentist, mami apo
farmaci. Kishte vetëm një zyre telegrafike, një postë, 5 makina, një telefon.
Nënprefektura e Tepelenës kishte: 4000 hektar ara, 150 hektar vreshta dhe 350 hektar kopshte. Kishte 8000 hektar tokë të papunuar dhe 5000 hektar kullota. Ajo prodhonte: 1800 kuintal grurë, 17900 kuintal misër, 102 kuintal elb, 280 kuintal tërshërë, 140 kuintal okër, 70 kuintal duhan, 500 kuintal rrush, 200 kuintal vaj ulliri 30 kuintal fasule, 30 kuintal verë, 60 kuintal arra, 20 kuintal mjaltë, 80 kuintal patate, 10 kuintal lajthi, 7 kuintal bajame, 2 kuintal fshesa, 12 kuintal peshk. Kjo nënprefekturë kishte: 38667 krerë dhen, 30640 krerë dhi, 18000 krerë shqerra, 12000 krerë kecër, 3000 lopë, 500 viça, 2200 krerë qe, 3500 sqep, 1700 kuaj, 400 mushka 900 gomerë, 1200 pela. Prej këtyre bagëtive është marrë ky prodhim: 200 kuintal gjalp, 800 kuintal djath, 1386 kuintal lesh, 2500 kuintal qumësht, 40 kuintal kos, 500 kuintal mish 6000 kuintal lëkurë. Nënprefektura e Tepelenës kishte: 2600 rrënjë fiq, 860 rrënjë mollë, 2000 ullinj, 400 dardha, 300 ftonj, 1600 rrënjë shegë, 2000 mana, 6000 arra, 700 bajame, 100 lajthi, 6000 kumbulla. Kjo nënprefekturë kishte 49 mullinj dhe 49 punëtorë, 4 destila me 6 punëtorë, 1 fabrike rrasash me 3 punëtorë, 12 furra gëlqeresh me 18 punëtorë, 5 këpucari me 5 punëtorë, 3 rrobaqepësi me 3 punëtorë, 6 zdrukthtari me 6 punëtorë dhe 5 hekur punues me 5 punëtorë, 3 furra buke me 6 punëtorë, 4 kafene me 8 punonjës, 2 berberhane me 3 punëtorë, 2 dyqane kasapësh me dy punonjës, 3 opingar me 3 punonjës, 2 dyqane nallbanësh me dy punëtorë, 5 dyqane qymyri me 5 punëtorë, 1 pijetore me 3 punëtorë, 2 hotele me 4 punonjës, 3 hane me 8 punonjës, 2 samarxhi me 2 punonjës, 6 dyqane bakalli me 10 punonjës, 4 dyqane kallajxhi me 8 punëtorë. Nga përmbajtja religjione nënprefektura e Tepelenës kishte 31 xhami, 39 teqe, 7 baballarë, 10 shehlerë, 30 dervishë, 30 kisha ortodokse me 6 priftërinj dhe 3 manastire. Nënprefektura e Tepelenës kishte 33 nënpunës të ndarë si më poshtë: 3 në administratë, 8 financë, 3 drejtësi, 15 arësim, 1 në zyrën botore dhe 3 në post-telegraf (të gjitha këto janë marrë nga Shqipëria e Ilustruar 1927).
Ndërsa kur doli Fjalori Enciklopedik shqiptar (1985) për Tepelenën thuhej se kishte 5092 banorë (sipas kësaj enciklopedie në shekullin e XVII Tepelena kishte 250 shtëpi; kjo duhet të jetë një shpikje) dhe ky qytet kishte qenë qëndër e rëndësishme e Luftës ANÇ. Sipas kësaj enciklopedia Tepelena deri më 1820 ishte rezidenca e dytë e Ali Pashës, pas Janinës (edhe kjo duhet të jetë një shpikje e shkollës komuniste). Ndërsa rrethi i Tepelenës kishte 46 100 banorë të shpërndarë në dy qytete, 66 fshatra të grupuara në 13 fshatra të bashkuara, popullsia në qytet 24,3% dhe në fshat 75,7%. Para çlirimit në Rr. e T. Kishte vetëm 13 shkolla fillore. Sot ka 11 shkolla të mesme, 74 shkolla 8-vjeçare, 59 kopshte. Ka 35 muze fshatrash, 4 shtëpi muze dhe muzeun historik të rrethit, 118 biblioteka. Zhvillojnë veprimtari 16 shtëpi kulture, 46 vatra kulturore, 2 kinema, 1 kinoklub. Ka 22 grupe teatrale (14 në fshat), 48 grupe estradash, 14 ansamble artistike, 186 grupe folklorike. Më 1938 kishte një mjek dhe një farmaci. Sot ka 6 spitale, 40 shtëpi lindjeje, 76 ambulunca, 16 klinika dentare, 9 farmaci, 1 laborator bakteriologjik (të gjitha këto sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, bot. 1985).
Ndërsa në vitin 1995 qyteti i Tepelenës
kishte 2259 familje me 8765 banorë, 14 ndërmarje shtetërore, 1 kopësht fëmijësh,
16 ndërmarje të privatizuara, 17 firma private ndërtimi, 7 firma prodhimi, 1
firmë bujqësore, 1 firmë grumbullimi, 11 firma tragëtare, 352 aktivitete
private ndër të cilat 100 në transport, 65 në shërbime, 48 të ushqimit social,
137 të tregëtisë dhe 2 në grumbullim. Ka një shkollë të mesme, 2 shkolla
tetëvjeçare, 1 spital, 1 qëndër shërbimi epidemiologjik, 1 shtëpi kulture, 1
qëndër kulturore të fëmijëve, 1 muze historik, 1 poliklinikë, 4 klinika
stomatologjike private, 4 farmaci private.
Rrethi i Tepelenës më 1995 kishte 51 712 banorë, nga të cilët 17 599 në qytet dhe 34113 në fshat. Nga pikëpamja bujqësore rrethi i Tepelenës shtrihet në një sipërfaqe prej 81 734 ha., nga të cilat 13 055 ha. tokë bujqësore, 17 280ha. Pyje, 30 014ha kullota e livadhe dhe 21 417ha. sipërfaqe të tjera. Rrethi i Tepelenës në vitin 1998 kishte 11 879 ha. tokë bujqësore, 183 ha. pemëtore, 229ha. ullinj, 7ha. vreshta. Ndërsa nga pikëpamja blegtorale rrethi i Tepelenës më 1998 kishte: gjedhe gjithsejt 12 449 krerë ku nga këto 7 492 lopë, të leshta gjithsejt 112 469 krerë ku nga këto 77 810 dele, të dhirta gjithsejt 73 505 krerë ku nga këto 52 420 dhi pella, kishte 91 448 shpendë dhe 2 600 bletë (të gjitha këto janë marrë nga Enciklopedia e Tepelenës me autor Novruz Shehun, bot. i vitit 2005).
I tregova të gjitha këto për t'i krijuar
lexuesit përmasën e zhvillimit shoqëroro- historik të kësaj krahine brënda 70
viteve, por brënda dy politikave diamentralisht të kundërta në qëllimin
kombëtar.
Përfundimisht, sipas këtyre të dhënave, raportet shoqërore të zhvillimit e nxjerrin epokën e komunizmit determinuese në planin sasior relativ dhe vetëm kaq. Ndërsa në planin absolut sasior (sipas raportit me individin) me keqardhje kostatoj se ky zhvillim, përgjatë epokës komuniste, ishte më i pakët se në kohën e Republikës Zogolliane edhe pse për bazë është marrë një etapë kohore prej katër vjetësh përtej epokës komuniste, por që autori i Enciklopedisë së Tepelenës nuk ka se si ta kuptojë këtë kur nuk ka marrë parasysh të dhënat e kaluara dhe nuk ka publikuar të dhënat e reja në raport me individin.
Rëndësia nuk qëndron këtu, por kryesisht në përparësinë që epoka e komunizmit i dha krahinës së Tepelenës duke e ngritur atë në rangun e Gjirokastrës, por e gjitha kjo brënda propogandës politike, pasi në kuadrin e zhvillimit historik ndjehet inferioriteti edhe pse autori i enciklopedisë ka tentuar t'i bashkangjisë Tepelenës produktin intelektual të Prefekturës së Gjirokastrës, siç është rasti i familjes së nderuar Dilo me prejardhje nga Labova ku veçohet Avokat Dr. Vasil Kostandin Dilo (1868-1959) veprimtaria e të cilit ishte e lidhur fillimisht me Çamërinë, Gjirokastrën dhe pastaj me Tiranën. Është kjo arësyeja përse kërkohet t'i krijohet histori kësaj krahine me anë të figurës së Ali Pashës së Janinës; pasi të gjithë zërat individualë fillojnë dhe mbarojnë pas Ali Pashës së Janinës.
Duke u rikthyer tek vepra e François Pouqueville "Historia e ringjalljes së Greqisë", Tiranë 2009, marrim në analizë pasthënien e përkthyesit Ardian Klosi mbi figurën e Ali Pashës së Janinës, por duke nxjerrë më përpara, nga libri i mësipërm, dinamikën shoqërore të Ali Pashës së Janinës dhe paraardhësve të tij.
Shqiptarët e sotëm kujtojnë se duke mohuar një pohim mund të krijojnë një pohim të ri dhe të pranueshëm nga bota. Por harrojnë që bota flet vetëm një herë dhe ajo e ka thënë fjalën e saj për figurën e Ali Pashës së Janinës. Për të ndryshuar këtë imazh duhet ndryshuar bota dhe sidomos bota shqiptare të cilën produkti i komunizmit kërkon ta lërë në gjumë edhe për ca kohë të tjera. Vini re këmbënguljen e këtij produkti dhe si kërkojnë ta trajtojnë figurën e Ali Pashës së Janinës duke i ndryshuar historinë:
Sipas François Pouqueville shoqëria e atyre anëve në atë kohë ishte në një gjëndje barbarie ku mbretëronte njëfarë balance politike e mbajtur nga lidhje që i kaliste rastësia, të rregulluara nga forca e zakonit dhe të drejtuara nga një politikë instikti (f.19). Në këtë ambient lindi dhe u rrit heroi ynë, emri i të cilit ishte i lidhur me qytetin e Tepelenës (dmth Ali Pasha i Janinës nuk i ka dhënë emrin qytetit) i cili shpesh herë ishte objekt i vjedhjeve dhe grabitjeve të të jatit dhe xhaxhallarëve të tij (f. 14-15). Pas martesës së parë, filloi intrigat dhe vrasjet që i hapën rrugën drejt vendosjes së sundimit të vet në pjesën jugperëndimore ballkanike të Perandorisë Otomane. Pas vrasjes së kunatit të vet, duke parë që Porta e Lartë nuk po jepte ofiqet e tij, hyri në shërbim të Selim bej Kokës, pinjoll i njërit prej oxhaqeve më të larta të Japurisë. Edhe pse nuk i doli hesapi, emri i Ali Bej Tepelenës mori përditë e më shumë famë. Atentati që kreu, jo vetëm që nuk e damkosi me turp, por i dha popullaritet, në një vënd ku mbretëronte oklokracia (qeverimi i llumit) dhe ku krimet e bujshme i quajnë prova talenti; dhe diti t'i futej kaq bukur në zemër pashait të ri, saqë hynte e dilte në sarajet e tij si të ishte i biri, çka i dha në dorë mjetet për intrigat e reja (f. 28) duke u bërë bashkëpunëtor i pashait, i cili për dreq e për fat të keq në krah të vetin kishte njeriun me emrin Ali Tepelene, tradhëtar që vetëm gropën i dëshironte (f.29). Kështu shkruan për Pashain e Janinës njohësi më i afërt i tij.
Por çfarë ndodh? Mbas 170 vjetëve këto fjalë konsiderohen tendencioze dhe sipas autorit të Enciklopedisë së Tepelenës kurrsesi nuk mund të qëndrojnë versionet e studuesve të huaj për prejardhjen jo shqiptare të Ali Pashës dhe se karrierën e ka nisur si hajdut apo njeri i rëndomtë. Është një qëndrim qesharak, që mbahet zakonisht ndaj personaliteteve të mëdha të kombeve të vegjël (f. 657). Dmth sipas autorit tonë ne duhet të mos i besojmë njeriut që ka bashkëjetuar politikisht me Ali Pashën e Janinës, por një produkti komunist me një intelekt të dyshimtë kulturor. Ky dyshim lind ngaqë autori i enciklopedisë tepelenase i atribuan shqiptarëve një komb dhe e bën Ali Pashën e Janinës personalitet shqiptar kur ai jo vetëm që nuk i ka bërë mirë Shqipërisë në asnjë hallkë të zhvillimit të saj, por, përkundrazi, i ka bërë kaq keq sa kur erdhi puna për ndarjen e kufijve të Jugut të Shqipërisë për bazë u muar kufiri i nënndarjeve të vendosura nga Ali Pasha i Janinës (Protokolli i Firences, 17 dhjetor 1913).
Interesant është fakti se autori shqiptar nuk pranon vetëm keqemërtimin e figurës së Ali Pashës, por pranon veprimtarinë antishqiptare të këtij të fundit, të cilën me sa duket nuk e ka kuptuar dot. Sipas autorit francez pashai i Janinës sundoi për një kohë të gjatë në Greqi dhe e mbushi skenën deri në atë shkallë, saqë Greqia u përgatit për fatin e vet të lartë nën hijen e ambicjes së këtij tirani (f. 9), kur nga ana tjetër pranon që Greqia nuk u përzie asfare në shkundullimat që rrokën Turqinë e që morën fund me Traktatin e Eks-la-Shapelës (f. 11). Autori i Enciklopedisë së Tepelenës, për këtë problem, pranon se nga viti 1820-1822 për rreth dy vjet kryhet përballja e madhe e Aliut me Perandorinë. Paralelisht ndihmon lëvizjet çlirimtare të popujve të Ballkanit e veçanërisht kryengritjen e popullit grek (f. 658). Atëhere për çfarë personaliteti shqiptar bëni fjalë zoti Novruz Shehu? Akoma më keq, për çfarë pasaporte identiteti bëni fjalë i nderuar zotëri (f. 12 e Enciklopedisë së Tepelenës) kur bota e Tepelenës lidhet, nga ana Juaj, ose me botën e një krimineli shumëpërmasor, ose me krimin e një bote thellësisht antishqiptare, siç ishte bota e komunizmit që shumë tepelenas i kanë shërbyer pa ndërgjegje vetëm për bukën e gojës. Mos merrni përsipër justifikimin e krimit të një pakice tepelenase për t'i dhënë lavdi shumicës së paditur. Me sa kam kuptuar ky ka qenë qëllimi i botimit të kësaj enciklopedia që ka vetëm vlera politike, por aspak kulkturore. Keni vazhduar punën përçarëse të një grupi njerëzish që kanë punuar dikur në organet e krimit komunist dhe kjo nuk është gjë e mirë. Fakti që ideje Juaj përputhet në thelbin e saj me idenë e përkthyesit Ardian Klosi duhet të merret me mënd se çfarë përfaqësoni Ju me këtë veprimtari, të vetëquajtur Enciklopedi dhe kujt i shërbeni.
Pasthënia e përkthyesit është një mpleksje e pohimit me mohimin ku kjo e dyta jo vetëm që nuk del hapur asnjëherë, por ngelet detyrë e lexuesit për të zgjedhur atë që kërkon të imponojë Ardian Klosi brënda karakterit hipotetik. Dinakëria e përdorur nga përkthyesi ne këtë pasthënie ka vetëm një qëllim: të argumentojë personalitetin pozitiv të Ali Pashës së Janinës në ndihmë të krahinës së sotme të Tepelenës sipas mentalitetit të shqiptarëve të sotëm. Nënkuptimet mbi figurën e pashait otoman me origjinë shqiptare janë analoge me nënkuptimet e analizës së diktatorit shqiptar me origjinë otomane dhe në këtë pikë ato përputhen në shkaqe dhe pasoja me të vetmin ndryshim se i pari ishte shërbëtor i perandorisë më të madhe feudale në botë, kur i dyti shërbëtorë i perandorisë së parë kapitaliste në botë. Pikërisht këto të fundit përbëjnë thelbin e qënies së tyre të përgjithshme dhe të veçantë, pikën ku fillojnë vuajtjet e popullit shqiptar.
Kur lexon veprën e Pukëvilit mbi ringjalljen e Greqisë e kupton se sa fallso është pasthënia studimore e përkthyesit, pasi përmbajtja e gjithseicilës nuk përkojnë me idenë përse autori shqiptar merr përsipër të interpretojë një mospërputhje idesh, veprash, përfitimesh dhe t'i paraqesë ato si të varura nga vepra e autorit francez. Ç'lidhje kanë të gjitha këto me popullin shqiptar dhe përse duhet t'ja pasurojmë këndvështrimin mbi pashain që i bëri mirë të gjithë Ballkanit, përveç Shqipërisë dhe shqiptarëve? Kur lexon pastaj pasaçërisht pasthënien e përkthyesit e kupton lojën që kërkon të luajë manipulatori i historisë dhe përse ai ka shkruar një pasthënia pas perlës franceze. Nuk bëhet fjalë për një angazhim solidariteti të intelektit të autorit me përkthyesin, por bëhet fjalë për lidhjen e pashait të Janinës me vëndlindjen e tij a thua se akti i lindjes përbën kuintesencën e zhvillimit të racës njerëzore në Tokë. Në qoftë se thelbi i kësaj të fundit është e lidhur me faktorin kohëlindje përkthyesi shqiptar nuk di të përfitojë prej saj për shkak të formalizmit edukativ filozofik që mbart. Por kur pretendon se vepra e Pukëvilit është mirëpritur kudo, përveç se në vëndin e lindjes së protagonistit ku na qënka ngritur një historiografi e vetme mbi një diktaturë të vetme (f. 520) kuptohet që përkthyesi me dashje ka harruar se uniteti i kësaj historiografie me diktaturën ka pasur si pasojë pikërisht kallëpin e intelektualit të tij. Është e pamundur që ndërgjegjja e këtij kallëpi të pranojë përmbysjen e formuesit të kallëpit dhe këtu fillon loja e përkthyesit tonë. Ai kërkon të përmbysë një përfytyrim inekzistent dhe të paraqesë përfytyrimin komunist si të ri dhe në përputhje me idetë e Pukëvilit, ku thelbi i veprës së francezit është fund e krye një përputhje e politikave të Ali Pashës së Janinës me interesat e popullit grek.
Nga ana tjetër, tentativa e përkthyesit për të afruar produktin e pashait otoman me atë të diktatorit komunist duke e paraqitur Enver Hoxhën si simpatizant të Ali Pashës së Janinës (f. 531-535) na duket një tentativë reale për të zbutur botën e krimit komunist. Pasi lexon veprën e Pukëvilit bindesh që krimi komunist në Shqipëri është ngritur mbi bazën e skanimit politik që Enver Hoxha i bëri veprës së gjaksorit tepelenas në një masë të tillë sa ato duhet të përputhen në një masë absolute. Raportet politike dhe ekonomike që Pashai i Janinës kishte me Stambollin duhet të jenë krejt të barabarta me raportet komplekse po të tilla që Enver Hoxha kishte me Londrën. Kështu që nuk ka mundësi që figura e Ali Pashës së Janinës të ketë qënë e dyshimtë për diktatorin shqiptar, ajo ka qënë epiqëndra e tij politike në formë dhe përmbajtje, ne sasi dhe cilësi, në çfaqje dhe thelb, kategori të cilat përrkthyesi Klosi mundohet t'i anashkalojë.
Dua t'i kujtoj përkthyesit që figura e Ali Pashës së Janinës nuk mund të krahasohet kurrsesi me atë të Gjergj Kastriotit, të Bushatllinjve të Shkodrës ku këta të fundit i bënë popullit shqiptar dy të mira që përcaktuan të ardhmen europiane të popullit shqiptar: lejuan formimin e qëndrës institucionale katolike në qytetin e Shkodrës, duke e larguar nga trekëndëshi Mat - Mirditë - Dibër, dhe nuk lejuan transformimin e shqiptarëve në fenë e shkjaut, të Ismail Qemalit dhe të atyre burrave që morën përsipër shpalljen e mëvetësisë sonë kombëtare. Ali Pasha i janinës nuk mund të përputhet me asnjë figurë kombëtare shqiptare, sepse nuk ka qënë i tillë as në shpirt dhe as në vepra. Nuk është e vërtetë që figura e tij u nënkuptua si një figurë e shquar e kombit (f. 520); ky nënkuptim ka qënë i shkollës komuniste dhe, personalisht Ju, këtë kërkoni të vendosni me këtë pasthënie. Analiza e figurës eë Ali Pashës së Janinës nga ana e Pukëvilit është e mjaftueshme për të vënë një vijë mospëputhëse midis karakterit të tij dhe popullit shqiptar. Ali Pasha i Janinës nuk ishte produkti i popullit shqiptar, por i perandorisë Otomane dhe kjo përbën thelbin e ekzistencës së tij historike, duke përfshirë edhe diktaturën komuniste me të cilën ajo përputhet.
E sa për mosbotimin e veprës së Pukëvilit pas 1991 nuk qëndron problemi në fortësinë e kafshatës, pasi thelbi i veprës së Pukëvilit është ditur në të gjithë përmasën e vet, por ajo nuk i ka pëlqyer pinjollëve të komunizmit, çka tregon se tërësia e botimeve shqiptare edhe sot është pronë e botës postkomuniste, e barabartë me paraardhësen e vet. Botimet e sotme tentojnë, gjithmonë e më shumë, të argumentojnë pozitivitetin e së shkuarës komuniste ku dualiteti i nënkuptimeve anon nga kjo e fundit paçka se pasoja ka qënë katastrofale për të gjithë shqiptarët pa përjashtim.
Tiranë 24.11.2009