Abaz Hoxha

Jeta dhe aktiviteti

Një ndodhi në Festivalin e parë ballkanik 1965

Festivali i Parë i Filmit Ballkanik

45vjet me parë, në gusht 1965, kinematografia shqiptare u përfaqësua për herë tëparë në një veprimtari ndërkombëtare duke marrë pjesë me një delegacion prej tre vetësh në Festivalin e parë të Filmit Ballkanik që u zhvillua në qytetin e Varnës të Bullgarisë në brigjet e detit të Zi. Delegacioni përbëhej nga unë që n’atë kohë kryeja funksionin e Kryeinxhinerit të Kinostudios por u prezantova në funksionin e Zv/drejtorit të parë të saj, regjisorit Kristaq Dhamo që deri atëhere kish realizuar 4 filma dhe Viktor Gjikës që deri atëhere kishte realizuar disa filma dokumentarë të suksesëshëm dhe po xhironte, së bashku me DhimitërAnagnostin, filmin e tyre të pare artistik në funksionin e regjisorit, “Komisari i dritës”. Në Festival u përfaqësuan me filma, përvec nesh, edhe Jugosllavia, Greqia, Bullgaria, Rumania dhe Turqia. Ne u përfaqësuam me filmin e K.Dhamos “Vitet e para” si dhe me filmat dokumentarë të V.Gjikës “Kur vjen Nentori”, “Bistricë 63″ dhe “Heshtje që flet” /R: N.Cabej/.

Festivali bëhej nën patronazhin e UNESCO-s që përfaqësohesh nga italiani Enrico Fulchinioni dhe nuk kishte karakter konkurues por njohës dhe prandaj nuk kishte as cmime dhe bëhesh me qëllim kryesor që të shtensiononte marrdhëniet e diskutushme të vendeve ballkanike që ishin pasojë e ngjarjeve që po zhvilloheshin në Bashkimin Sovjetik me ardhjen në fuqi të N.Hrushovit dhe pasuesve të tij. Kjo ishte edhe një përpjekje për të marrë stafetën e hegjemonit të kulturës midis vendeve ballkanike pretendime këto që dukeshin qartë sidomos midis Jugosllavisë, Bullgarisë dhe Rumanisë. Në Ballkan n’atë kohë kishte marrdhënie të acaruara përvec nesh që kishim prerë të gjitha marrdhëniet politike me kampin socialist, por edhe midis Rumanisë që nuk i ishte nënështruar plotësisht diktatit sovjetik dhe Bullgarisë që nën drejtimin e Teodor Zhivkovit ishte bërë plotësisht vasal i tyre.

Dy ditë para se të niseshim na erdhi një letër nga vendi organizator ku njoftoheshim se në kuadër të Festivalit do zhvillohesh edhe një simpozium me temën “Kinemaja që na bashkon” në thelbin e të cilit ishte natyra humane e kinematografisë në afrimin e popujve dhe shkëmbimin e vlerave kulturore. Edhe tema e simpoziumit kishte funksionin e afrimit midis vendeve ballkanike prandaj edhe në Statutin dhe rregulloren e Festivalit shprehesh kjartë se “në Festival nuk duhej të paraqitej asnjë film me përmbajtje që diskriminonte vendet pjesëmarrëse dhe përgjithësisht që cenonte mirëkuptimin midis popujve”.

Kjo letër na vuri në një pozitë të vështirë mbasi që të merrje pjesë në një simpozium të tillë duhet të diskutoje dhe, si rregull, atëhere cdo delegacion që merrte pjesë në veprimtari ndërkombëtare duhej të përgatitej me shkrim për atë që do diskutonte dhe ky diskutim duhej të kalonte për miratim në shumë hallka, deri në Komitetin Qëndror të Partisë. Një vajtje e papritur dhe pa një miratim zyrtar të subjektit të diskutimit ishte shumë me zarar mbasi për cdo fjalë të shprehuar atje duhej të ishte konform dhe në përputhje të plotë me politikën zyrtare. Këta shqetësim ia shprehëm edhe ministrit të kulturës Fadil Pacrami që na priti një ditë para se të niseshim, por ai na tha se ne kemi besim se ju e njihni politikën e partisë. Para një muaji një delegacion që kishte marrë pjesë në një veprimtari në Belgjikë dhe kryesohej nga shkrimtari Fatmir Gjata u dënua për qëndrim jo të rregullt dhe u morën masa ndëshkimore kundër tyre duke i dërguar për riedukim në disa fshatra të Beratit. Asnjëri nga ne nuk kishim përvojë në marrdhëniet ndërkombëtare dhe vecanërisht unë që e kryesoja delegacionin nuk dija as se c’ishte konferenca e shtypit.

Megjithatë ne shkuam atje në përbërje të plotë dhe me ndjenja të mira për një bashkëpunim midis vendeve të ballkanit në fushën e kinematografisë. Këtë frymë bashkëpunimi e shprehëm disa herë edhe në bisedat me kineastët e vendeve ballkanike si dhe në intervistat dhënë gazetarëve të ndryshëm që kishin ardhur me shumicë, përvec nga vendet ballkanike dhe ish vendet socialiste por nga e gjithë bota që nga Japonia deri në Shtetet e Bashkuara të Amerikës /rreth 100 gazetarë/.

Delegacioni ynë shoqërohej nga një regjisor bullgar dhe nga dy përkthyes, njëra që ishte vazhdimisht me ne, një ish studente që kish mësuar gjuhën tonë në Universitetin e Tiranës, dhe shkrimtari shqiptar me qëndrim të përherëshëm në Sofie, Thoma Kacorri, i cili kishte për detyrë përkthmin e filmave të Festivalit gjatë shfaqjes së tyre. Festivali drejtohesh nga një Komitet ku bënin pjesë kryetarët e delegacioneve të vendeve ballkanike dhe kryesohesh nga Ministri i Kulturës të vendit organizator Vutov me patronazhin e Z. E. Fulchinioni. Edhe drejtori iFestivalit që merresh me organizimin e veprimtarive të ndryshme, konferencat e shtypit takimet dhe botimin e një reviste ditore ishte bullgar. Në kuadrin e veprimtarive ishte edhe “dita e filmit për secilin vend pjesëmarrës” ku jepesh një drekë nga vendi organizator dhe bëhesh një konferencë shtypi me pjesëmarrës e gazetarë të ndryshëm të medias së shkruar dhe elektronike. Dita e filmit shqiptar ishte caktuar data 12 gusht, prapikërisht 45 vjet më parë si sot.

Në ditën e celjes së festivalit u mblodh komiteti nën drejtimin e ministrit Vutov por vazhdimisht pranë tij ishte edhe Drejtori i Përgjithëshën i kinematografisë sovjetike. Unë shkova në mbledhjen e Komitetit ndërsa dy shokët e mi. Kristaqi me Viktorin së bashku me Thoma Kacorrin u njohën me filmat që do përfaqësohej secila kinematografi dhe po atë ditë do takoheshim në një drekë që shtronte ministri Vutov për delegacionet pjesëmarrëse dhe ambasadorët e vendeve respektive. Ishte ftuar edhe ambasadori shqiptar në Sofie Delo Balili.

Në pushimin e drekës mora vesh nëpërmjet të Thoma Kacorrit se në kuadër të Festivalit ishte edhe filmi grek “Qielli” i cili midis të tjerave kishte si sfond Luftën Italo-greke dhe në një episod një ushtar grek shkruante një letër familjes së tij se “ne erdhëm në Epirin e Veriut” dhe jepeshin pamje nga Korca dhe në letrën e dytë shprehej me kjartë se “ne e morëm përsëri Epirin tonë të Veriut”. Ky film shfaqesh në të gjitha kinematë e Varnës. Ishte një hap i hapët provokues që cenonte frymën e festivalit, në kundërshtim me statutin dhe rregulloren e tij dhe acaronte marrdhëniet midis nesh, palës greke dhe vecanërisht palës bullgare si vend organizator që kishte lejuar marrjen dhe shfaqjen e filmit.Për këtë unë kërkova takim në mbrëmje me drejtorin e festivalit dhe i shprehja keqardhjen për një veprim të tillë dhe në mënyrë kategorike kërkuam të hiqesh nga kinematë filmi grek “Qielli”. Ai i shqetësuar na u lut që të mos e bënim problem dhe do bisedonte me ministrin Vutov për heqjen e filmit nga qarkullimi. Pritëm 24 orë dhe nuk ishte marrë asnjë masë, filmi grek vazhdonte të shfaqej. Protestuam përsëri në mënyrë energjike duke theksuar se nërast se filmi nuk hiqej këtë do ta bënim publike në një konferencë shtypi për mediat. Ambasadori D.Balili më këshilloi që përpara se të protestonim të merrnim një miratim nga Tirana.

Më12 gusht ishte dita e filmit shqiptar dhe pala organizatore na shtroi një drekësi dhe një vizitë në disa vende karakteristike në malet Ballkan. Gjatë drekës më mori në telefon ambasada dhe konfirmonte kërkesën tonë për të protestuarpublikisht për këtë akt provokues. Atë mesditë ishte organizuar edhe njëkonferencë shtypi që do të jepnim ne në prani të gjithë të ftuarve dhe gazetarëve. Kur shkuam në ndërtesën që do zhvillohej konferenca e shtypit pamë në fasadën e hyrjes postera të mëdha dhe programe të filmave që shfaqeshin në kinematë e Varnës ku përfshihesh edhe filmi grek “Qielli”. Pra deri atëhere nuk ishte marrë asnjë masë. Ky ishte një argument më i freskëtqë mund të ja u paraqisnim gazetarëve. Në konferencë kishte një pjesëmarrje shumëtë madhe ndoshta edhe për faktin e qëndrimit të vendit tonë në marrdhëniet meBashkimin Sovjetik dhe vendet e tjera ish socialiste.

Unë fillimisht fola për historinë e kinemasë shqiptare. Këtë e kisha përgatitur me shkrim dhe përkthyesja e kishte përkthyer edhe në Bullgarisht. Fola vetëm pak fraza të fillimit dhe i thashë përkthyeses të vazhdonte. Kjo solli reagim të gazetarëve se donin ta dëgjonin direkt edhe shqip për arsye të mediave, por u thashë se do kem se c’farë të them edhe për ta.

Pas këtij ekspozimi të kinemasë shqiptare e mora fjalën dhe ju drejtova të pranishmëve me denoncimin e aktit të shfaqjes së filmit grek duke e quajtur atë si një akt provokues të qeverisë bullgare që mori dhe shfaqi një film të tillë me pretendime territoriale karshi Shqipërisë dhe megjithë kërkesat tona të përsëritura dhe premtimeve se do ta hiqnin filmin nga qarkullimi nuk kishin marrë asnjë masë deri në atë kohë. Thashë gjithashtu se duke denoncuar këtë akt të pa shëmbëllt provokues në kundërshtim me statutin dhe rregulloren e festivalit që cenonmarrdhëniet midis popujve, delegacioni shqiptar do të largohet nga festivali duke rezervuar të drejtën për të marrë pjesë në veprimtari të tjera të këtij lloji.

Salla u elektrizua. Drejtori i festivalit bëri pyetjen: “Pse e quani akt provokues të qeverisë bullgare”. U përgjigja se vendi organizator është bullgaria, kryetari i Komitetit të Festivalit është ministri bullgar Vutov dhe drejtor i festivalit jeni përsëri ju, pra një bullgar.

Një gazetar bullgar pyeti: A e ka parë kryetari i delegacionit shqiptar filmin dhe a e ka parë me përkthyes të kualifikuar? Pa u përgjigjur ende unë u përgjigj përkthyesja bullgare: Kryetari i delegacionit nuk e ka parë filmin.

I revoltuar iu drejtova asaj:

- Ku e dini ju në se e kam parë, mos kam fjetur me ju! Detyra e juaj është të përktheni fjalë për fjalë ato që them unë dhe nëqoftëse ju kanë ngarkuar detyra të tjera nuk kemi nevojë për ju, prandaj zhdukuni prej këtej.

Dhe i thashë Viktorit që të vazhdonte përkthimin në rusisht gjuhë të cilën ai e zotëronte se kishte studiuar në B.Sovjetik. Dhe vazhdova duke theksuar se ne e kemi parë filmin dhe me një përkthenjës shume të kualifiuar, pa dashur të permendja emrin e Th.Kacorit, i cili si qytetar bullgar mund të kishte pasoja.

Përfaqësonjësi i UNESCO-s Fulchinioni më bëri thirrje që të mos largoheshim nga festivali që kishte marrë një zhvillim të mirë por të mbanim qëndrim me qeverinë bullgaredhe palën greke. Na sulmuan gazetarët me pyetje por unë i ndërpreva se nuk duhej të shqetësoheshin mbasi deklaratën tonë do të ja u jepnim të shkruar. Por ata nuk na u ndanë dhe përfaqësues të palës bullgare edhe na kërcënuan.

Me Viktorin shkuam në hotel dhe hartuam tekstin e plotë të deklaratës të cilën e përkthyem edhe në rusisht. Aty na erdhi një gazetar rumun i organit qëndror të Partisë Komuniste Rumune në Bukuresht dhe na kërkoi tekstin e deklaratës dhe lejen për ta përkthyer edhe në fërngjisht. Gjë që ia aprovuam. Më vonë kërkuam që të përkthehesh teksti edhe në bullgarisht dhe të botohesh në revistën e festivalit sic ishte bërë edhe për delegacionet e tjera. Por pala bullgare nuk pranoi. Në mbrëmje u mblodh Komiteti i Festivalit dhe na kërkuan që i gjithë delegacioni ynë të shkonte atje. Nuk pranuam së pari mbasi ne denoncuam dhe deklaruam largimin nga festivali dhe pse duhet të marrë pjesë i gjithë delegacioni kur në Komitet është vetëm kryetari i tij. U pa kjartë se ata donin të na bënin gjyq dhe të bënin diversion midis antarëve të delegacionit. Kristaqi shkoi në aeroport për të na siguruar bileta për largimin tonë nga Varna për ne Sofie.

Të nesërmen kur po bëheshim gati për nisje, Kristaqi komunikoi me një gazetare hungareze dhe i tha nëse dëshironte deklaratën zyrtare. Ajo i tha se nuk ishte nevoja mbasi këtë deklaratë e kishte marrë mbasi një gazetar gjerman e kishte marrë me stenogram të gjithë deklaratën time në konferencën e shtypit dhe ja u kishte shpërndarë.

Në mbrëmje ambasada jonë në Sofie i transmetoi me shifër qeverisë shqiptare në Tiranë dhe në datën 14 gusht deklarata e jonë u botua e plotë në faqen e parë të gazetës “Zëri i Popullit”. Po atë mbrëmje ambasada Koreane festonte përvjetorine Republikës dhe kishte ftuar edhe ambasadorin shqiptar, por meqënëse deklarata jonë ishte bërë objekt i të gjitha mediave të bullgarisë dhe të vendeve socialiste, Jugosllavisë, Hungarisë, Cekosllovakisë, Bashkimit Sovjetik etj na ftuan edhe ne. Atje, me ndihmën e ambasadës kineze, e shumfishuam deklaratën tonë dhe ja u shpërndamë të gjithë të pranishmeve gjë që shkaktoi reagim të menjëhershëm të Ministrisë së Jashtme bullgare duke thirrur ambasadorin D.Balili duke i thënë: Pse delegacioni shqiptar e shpërndau në territorin bullgar pa miratimin e tyre? Ndërsa ai iu përgjigj se delegacioni nuk varet nga amabasada por për mendimin e tij bëri një veprim të drejtë mbasi denoncoi një akt provokues që cënonte marrdhëniet midis dy popujve dhe se pala bullgare nuk kishte pranuar ta botonte në Buletinin e Festivalit që ishte një akt diskriminues mbasi në atë bulletin botoheshin deklaratat dhe intervista nga të gjitha delegacionet e vendeve tëtjera. Organet e ndryshme të shtypit të shkruar dhe televizionet e shumë vendeve si të Hungarisë, Cekosllovakisë, Bashkimit Sovjetik i bënë jehonë qëndrimit tonë duke na akuzuar si prishës të marrdhënieve midis vendeve ballkanike prandaj edhe shtypi shqiptar u përgatit të përgjigjej, por kërkonte skjarime të mëtejshme gojarisht nga ne, gjë që u vonua mbasi ne, me urdhër nga Tirana u porositëm të largoheshim menjëherë nga Sofia, por që fatkeqësisht u vonuam një javë në Budapest për mungesë avioni.

Qëndrimi ynë bëri jehonë edhe në Tiranë ku mbasi na përgëzuan për qëndrimin ministri Pacrami dhe Zv/kryeministri Myftiu u organizuan disa biseda me punonjës të kryeqytetit ku ne folëm për ngjarjen.

Filmi grek “Qielli” dëshmon edhe një herë se qarqet shoviniste greke e kanë trajtuar luftën italo-greke jo thjesht si një luftë patriotike për të përballuar okupacionin fashist Italian por edhe si një luftë për pushtim territoresh shqiptare nën pretekstin e të ashtuquajtuarve pretendime për “Epirin e Veriut”.
Abaz T.Hoxha
Filmhistorian

posted by admin in Artikuj and have Comments Off

Comments are closed.